←
सोमवार, 28 एप्रिल 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 214

मग तो शरीरे केवळु । जरी जाहला लोकपाळु । तरी अलिप्तु निर्मळु । जैसा रवि ॥ २१४ ॥

"Then, though he may be a protector of the people in body, he remains detached and pure, just like the sun."

शरीरे Noun
Sharire
शरीराने
By the body
लोकपाळु Noun
Lokapalu
लोकांचे पालन करणारा / राजा
Protector of people / Ruler
अलिप्तु Adjective
Aliptu
अलिप्त किंवा न अडकलेला
Detached
निर्मळु Adjective
Nirmalu
स्वच्छ किंवा पवित्र
Pure
रवि Noun
Ravi
सूर्य
Sun

💡 अर्थ

जसा सूर्य जगाचे सर्व व्यवहार चालवतो पण स्वतः त्यापासून अलिप्त राहतो, तसाच ज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त आणि शुद्ध राहतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जरी देहाने या जगात वावरत असला आणि लोककल्याणासाठी मोठी कार्ये (लोकपाळ) करत असला, तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, सर्व क्रिया घडवून आणतो, पण पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध गोष्टीला स्पर्श करूनही स्वतः अशुद्ध होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागत असल्यामुळे तो सदैव निर्मळ आणि मुक्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, केवळ सेवा म्हणून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक संस्थेत काम करताना स्वतःच्या नावापेक्षा कामाला महत्त्व देणे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म करूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे उदाहरण देऊन वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 61

जैसा प्रदीप्तु पावकू। इंधना करी भस्मसात्कूं। तैसा ज्ञानाग्नि हा अशेखूं। कर्मातें जाळी॥

"As a blazing fire turns fuel to ashes, so does the fire of knowledge burn all actions to ashes."

प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
Blazing or brightly lit
पावकू Noun
Pavaku
अग्नी
Fire
इंधना Noun
Indhana
सरपण किंवा लाकूड
Fuel or wood
भस्मसात्कूं Verb
Bhasmasatku
राख करणे
To reduce to ashes
ज्ञानाग्नि Noun
Jnanagni
ज्ञानाचा अग्नी
Fire of knowledge
अशेखूं Adverb
Ashekhu
संपूर्णपणे किंवा काहीही शिल्लक न ठेवता
Entirely or without remainder

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी लाकडांना जाळून त्यांची राख करतो, त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांना जाळून टाकतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा ठिणगी त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेशी असते, त्याचप्रमाणे मानवाच्या हातून घडलेली अनंत कर्मे (संचित, प्रारब्ध, क्रियमाण) आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी आत्मा आहे, देह नाही' हे सत्य उमजते, तेव्हा कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान कर्माच्या फळांची आसक्ती नष्ट करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप समजून घेतो (ज्ञान), तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची शक्ती स्पष्ट करत आहेत, जिथे ते सांगतात की आत्मज्ञान कशा प्रकारे कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 238

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरावे हेचि परम । जेणे पाविजे पुरुषोत्तम । निभ्रांत गा ॥ २३८ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty, for it is the highest path. By doing so, one undoubtedly attains the Supreme Being."

उचित Adjective
ucita
योग्य किंवा विहित
appropriate or prescribed
आचरावे Verb
ācarāvē
आचरण करावे किंवा पाळावे
should practice or perform
परम Adjective
parama
श्रेष्ठ किंवा सर्वोच्च
supreme or highest
पाविजे Verb
pāvijē
प्राप्त होतो
attains or reaches
पुरुषोत्तम Noun
puruṣōttama
परमेश्वर किंवा उत्तम पुरुष
Supreme Being
निभ्रांत Adverb
nibhrānta
नि:संशयपणे किंवा खात्रीने
undoubtedly or certainly

💡 अर्थ

म्हणून जे आपल्यासाठी योग्य असे कर्तव्य कर्म आहे, तेच श्रेष्ठ मानून करावे. कारण अशा कर्माच्या आचरणानेच नि:संशयपणे परमेश्वराची प्राप्ती होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे, हीच सर्वात मोठी साधना आहे. जेव्हा आपण आपले काम 'उचित' आणि 'परम' (श्रेष्ठ) मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट ते आपल्याला पुरुषोत्तमापर्यंत म्हणजेच ईश्वरापर्यंत घेऊन जाते. यात तिळमात्रही शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मोक्षाचे साधन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हे 'उचित कर्म' आहे. असे केल्याने कामाचा ताण येत नाही आणि प्रगती होते.

📌 संदर्भ

निष्काम कर्म आणि स्वधर्माचे पालन केल्याने ईश्वराची प्राप्ती कशी होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा