🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जीवन्मुक्ती'चे लक्षण सांगत आहेत. सामान्य माणूस सुखासाठी बाह्य जगावर आणि विषयांवर अवलंबून असतो, परंतु जो योगी आपल्या अंतरात्म्यात डोकावतो, त्याला तिथेच अक्षय सुखाचा ठेवा सापडतो. 'आत्मबोध' म्हणजे स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखणे. ज्याला हे ज्ञान झाले आहे, त्याचे मन बाह्य जगातील द्वंद्वांनी (सुख-दुःख) विचलित होत नाही. असा पुरुष देहाने या जगात वावरत असला, तरी त्याचे अस्तित्व परब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन वस्तू खरेदी करणे किंवा इतरांची स्तुती) आनंद शोधतो, जो तात्पुरता असतो. या ओवीचा वापर करून आपण हे शिकू शकतो की, जेव्हा आपण ध्यान किंवा शांत चिंतनाद्वारे स्वतःच्या मनाशी जोडले जातो, तेव्हा आपल्याला मिळणारी शांती ही कायमस्वरूपी असते. उदाहरणार्थ, कामाच्या तणावात बाहेरून उपाय शोधण्यापेक्षा ५ मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आंतरिक सुख मिळते.

बाह्य विषयांत सुख न शोधता स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या जीवन्मुक्त महात्म्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.