🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात. परंतु, ज्याने अभ्यासाने आणि वैराग्याने ही इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याचीच प्रज्ञा आत्मस्वरूपात स्थिर होते. यात कोणताही संशय (निभ्रांत) नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी गोष्ट हवीहवीशी वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिये स्वाधीन करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून मनाला अभ्यासात स्थिर करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहू शकते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, शरीर हे नश्वर आहे. ते आज आहे तर उद्या नाही. त्यामुळे या देहावर आसक्ती ठेवणे किंवा त्याच्या नाशाचे दुःख करणे व्यर्थ आहे. त्याऐवजी, जे शाश्वत आहे, जे कधीही संपत नाही, अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्यावर लक्ष केंद्रित कर. देहबुद्धी सोडून आत्मबुद्धी धारण करणे हाच खरा मोक्षाचा मार्ग आहे, असे माऊली येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या बाह्य रूपावर किंवा शरीरावर खूप प्रेम करतो. पण जेव्हा आजारपण किंवा वृद्धत्व येते, तेव्हा आपण दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले चांगले विचार आणि ज्ञान कायम राहते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी शरीराच्या आरामापेक्षा अभ्यासाच्या ज्ञानाला महत्त्व देणे हे 'आत्मज्ञान' जपण्यासारखे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात, ज्यात शरीराची नश्वरता आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगितले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात जे संशय निर्माण होतात, त्याचे मूळ अज्ञानात असते. हे संशय एखाद्या जाळ्याप्रमाणे माणसाला संभ्रमात अडकवून ठेवतात आणि त्याची प्रगती रोखतात. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'ज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने जेव्हा माणूस सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा हे संशयाचे जाळे आपोआप नष्ट होते. संशय हा माणसाचा शत्रू आहे, जो त्याला ध्येयापासून दूर नेतो, म्हणून ज्ञानाने त्याचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल शंका येते, तेव्हा ती मनात न ठेवता त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून किंवा तज्ज्ञांकडून माहिती मिळवून (ज्ञान मिळवून) ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत एखादा प्रश्न समजला नाही तर संभ्रमात न राहता शिक्षकांना विचारून स्पष्टता मिळवावी.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून निर्माण झालेला संशय ज्ञानरूपी शस्त्राने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.