🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानयज्ञाचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालतो, तेव्हा तो आपल्यातील 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञानाला इंधन (समिधा) म्हणून वापरतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून स्वतः प्रज्वलित होतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा बुद्धी जागृत होते (प्रबोध), तेव्हा ती अज्ञानाचा नाश करून ज्ञानाचा अग्नी प्रज्वलित करते. हा अग्नी सर्व द्वैत आणि भ्रम भस्म करून टाकतो.

आपल्या जीवनातील अज्ञान किंवा चुकांना घाबरून न जाता, त्यांना शिकण्याची संधी (इंधन) मानून विवेकाने प्रगती करावी. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास (अज्ञान/चूक), निराश न होता त्या चुकांचा अभ्यास करून पुढच्या वेळी अधिक ज्ञानी होणे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानयज्ञाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अज्ञानाचा बळी देऊन ज्ञानाचा प्रकाश मिळवला जातो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा कोणताही भेदभाव उरलेला नाही, ज्याला सर्व चराचर सृष्टी ही स्वतःचेच रूप वाटते, तोच आत्मज्ञानी आहे. त्याच्या दृष्टीने स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये काहीही फरक नसतो, तो सर्वत्र एकाच परमात्म तत्त्वाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही वागताना जात, धर्म किंवा गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव न करता सर्वांना समानतेने वागवणे आणि सर्वांमध्ये ईश्वराचे रूप पाहणे. उदाहरणार्थ, गरजूंना मदत करताना ती स्वतःचीच सेवा आहे असे मानणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.