←
शनिवार, 25 जानेवारी 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 102

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥

म्हणोनि विषय हे सर्वथा । न शिविजेत पांडुसुता । जे दुःखमूळ तत्त्वता । जाणोनि तूं ॥

"Therefore, O son of Pandu, do not indulge in these sense-objects at all, knowing for certain that they are the root of all misery."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग
Sense objects/pleasures
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
In every way
न शिविजेत Verb
Na Shivijeta
स्पर्श करू नये
Should not touch
दुःखमूळ Noun
Dukhamula
दुःखाचे मूळ
Root of sorrow
तत्त्वता Adverb
Tattvata
खरोखर
In reality

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, हे विषयभोग सर्व प्रकारे दुःखाचे मूळ आहेत, हे ओळखून तू त्यांचा स्पर्शही करू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 204

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसे बीजां भाजिलिया पुढती। अंकुर न निघे॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not lead to doership; just as a sprout does not emerge from roasted seeds."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kījatī
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartēpaṇā
कर्तेपणाचा भाव
Sense of doership
भाजिलिया Verb
Bhājiliyā
भाजल्यावर
After roasting
अंकुर Noun
Aṅkura
मोड किंवा अंकुर
Sprout
निघे Verb
Nighē
निघत नाही
Does not emerge

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे भाजलेल्या बियाला पुन्हा अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानप्राप्तीनंतर केलेली कर्मे माणसाला बंधनात टाकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानी होतो, तेव्हा तो जगातील सर्व कर्मे करत असूनही त्या कर्मांचा त्याला अभिमान नसतो. जसे भाजलेले बी जमिनीवर पेरले तरी त्यातून पुन्हा रोप किंवा अंकुर येत नाही, तसेच ज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे लक्षण आहे, जिथे शरीर कर्म करते पण आत्मा अलिप्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण आपले दैनंदिन काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याचा हट्ट धरला नाही, तर ते कर्म आपल्याला मानसिक शांती देते आणि बंधनात अडकवत नाही.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 244

आणि कूर्माचीं अंगें जैसीं । निवांतें होती आपैसीं । तैसीं इंद्रियें जयाचीं त्यांसीं । वश होती ॥

"And as the limbs of a tortoise are naturally withdrawn, so do the senses of such a person come under their control."

कूर्माचीं Noun
Kurmachi
कासवाची
of a tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
limbs
निवांतें Adverb
Nivante
शांतपणे किंवा सहज
calmly or naturally
आपैसीं Adverb
Apaishi
आपोआप
automatically
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
senses
वश Adjective
Vash
ताब्यात
under control

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःहून सहजपणे आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा