🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'अकर्ता' या संकल्पनेचा उलगडा करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व व्यवहार सुरू होतात, पण सूर्य स्वतःला त्या कर्मांचा मालक मानत नाही किंवा त्याला कर्माचा अभिमान नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून अलिप्त असतो. ज्ञानी माणसाची कर्मे ही नैसर्गिक असतात, त्यात 'मी'पणा नसतो.

आपण आपले काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने उत्तम खेळ केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःच्या अहंकाराला न देता खेळाला द्यावे.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें प्राप्त' म्हणजे ज्या त्या वेळी परिस्थितीनुसार जे समोर आले आहे, अशा कर्माला प्राधान्य द्यावे. विहित कर्म म्हणजे जे आपले कर्तव्य म्हणून ठरलेले आहे, त्याचा त्याग न करता ते पूर्ण निष्ठेने करावे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीसाठी घातक असते, असे महाराज सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे काम येते, तेव्हा ते टाळण्यापेक्षा ती आपली त्या वेळची जबाबदारी आहे असे समजून पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात इतर गोष्टी सोडून अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे 'अवसरें प्राप्त' आणि 'उचित' कर्म आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज प्रसंगाप्रमाणे प्राप्त होणाऱ्या कर्तव्याचे पालन करण्याच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकत आहेत.