←
रविवार, 12 जानेवारी 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 92

म्हणौनि स्वधर्मु जो विहितु । तोचि आचरिजे उचितु । जैसा मार्गु हा सुवातु । चालतां न पावे ॥ ९२ ॥

"Therefore, perform your prescribed duty properly; for just as a good path does not cause weariness to the walker, so is the path of one's own duty."

स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
विहितु Adjective
Vihitu
शास्त्रसंमत किंवा नेमून दिलेले
Prescribed or ordained
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण करावे
Should be practiced
उचितु Adjective
Uchitu
योग्य किंवा उचित
Appropriate or proper
सुवातु Noun
Suvatu
चांगला मार्ग
A good or smooth path

💡 अर्थ

म्हणून आपल्याला जो विहित (सांगितलेला) असा स्वधर्म आहे, त्याचेच योग्य प्रकारे आचरण करावे. जसा चांगला मार्ग चालताना थकवा येत नाही, तसा स्वधर्माचा मार्ग सोपा असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि शास्त्राला अनुसरून जे कर्तव्य (स्वधर्म) प्राप्त झाले आहे, त्याचेच पालन करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य करतो, तेव्हा ते ओझे वाटत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा प्रशस्त आणि अडथळे नसलेला रस्ता प्रवाशाला थकवा जाणवू देत नाही आणि तो सहजपणे ध्येयापर्यंत पोहोचतो, त्याचप्रमाणे स्वधर्माचे आचरण केल्याने मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती विनासायास होते. परधर्माचे किंवा दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे अनुकरण करणे हे कठीण आणि त्रासदायक ठरू शकते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. दुसऱ्याची नक्कल करण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करणे कसे सुखकर आणि श्रेयस्कर आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 259

हा अघटितु जरी जाहला । तरी बुद्धीचेनि बळें जिंतला । जैसा मृगजळाचा पूर ओसरला । सूर्यकिरणीं ॥

"Even if this (desire) has become extraordinary, it is conquered by the strength of the intellect, just as the flood of a mirage recedes in the sun's rays."

अघटितु Adjective
Aghatitu
अशक्य किंवा अत्यंत कठीण
Impossible or very difficult
जिंतला Verb
Jintala
जिंकला जातो
Conquered
मृगजळाचा Noun
Mrugajalacha
मृगजळाचा (भासमान पाण्याचा)
Of a mirage
ओसरला Verb
Osarla
नाहीसा झाला किंवा कमी झाला
Receded or vanished
सूर्यकिरणीं Noun
Suryakirni
सूर्याच्या किरणांमुळे
By the sun's rays

💡 अर्थ

जरी हा काम (वासना) अत्यंत कठीण किंवा अशक्य वाटत असला, तरी बुद्धीच्या जोरावर त्याला जिंकता येते. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे मृगजळाचा भास नाहीसा होतो, तसाच विवेकामुळे वासनेचा जोर ओसरतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, 'काम' किंवा मानवी वासना ही जरी अत्यंत प्रबळ आणि अनावर वाटत असली, तरी ती अजिंक्य नाही. जेव्हा मनुष्य आपल्या विवेकाचा आणि स्थिर बुद्धीचा वापर करतो, तेव्हा या वासनेचे खरे स्वरूप उघड होते. ते मृगजळासारखे मिथ्या आहे हे समजते. वाळवंटात सूर्याच्या किरणांमुळे पाण्याचा भास होतो, पण सूर्याचे ज्ञान झाल्यावर तो भास जसा संपतो, तसाच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात बुद्धीने या कामावर विजय मिळवता येतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे आपल्या बुद्धीने विचार करावा की हे सुख कायमस्वरूपी आहे का? उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा अतिमोह होत असेल, तर बुद्धीने स्वतःला भविष्यातील फायद्याची जाणीव करून देणे म्हणजे बुद्धीच्या बळाने मोहावर विजय मिळवणे होय.

📌 संदर्भ

अध्याय ३ च्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की बुद्धीच्या सामर्थ्याने 'काम' (वासना) या शत्रूवर कशा प्रकारे मात करता येते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 285

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

म्हणौनि इंद्रियें आपुलेनि मेळें । विषयो सेविजे सलीलें । परि तेथ रागद्वेषु न ढळे । मानसाचा ॥

"Therefore, the senses interact with objects naturally, but the mind does not waver with attachment or aversion."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयो Noun
Vishayo
भोगाच्या वस्तू
Objects of senses
सेविजे Verb
Sevije
उपभोगणे
To experience or consume
सलीलें Adverb
Salile
सहजपणे किंवा लीलेने
Naturally or effortlessly
रागद्वेषु Noun
Ragadveshu
आसक्ती आणि तिरस्कार
Attachment and aversion
मानसाचा Noun
Manasacha
मनाचा
Of the mind

💡 अर्थ

म्हणून इंद्रिये आपल्या नैसर्गिक ओढीने विषयांचा उपभोग घेतात, पण त्या वेळी मनामध्ये कोणाबद्दलही अतिशय ओढ (आसक्ती) किंवा तिरस्कार निर्माण होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा