🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे संशय हे केवळ अज्ञानाचे अपत्य आहेत. हे संशय एखाद्या दाट आणि गुंतागुंतीच्या रानासारखे (जंगलासारखे) असतात, जे माणसाला सत्याचा प्रकाश पाहू देत नाहीत. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत माणूस ध्येयापासून विचलित होतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. ज्ञानाचा प्रकाश पडताच संशयाचे अंधारमय रान नष्ट होते, म्हणून साधकाने विलंब न करता ज्ञानाचा आश्रय घ्यावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल किंवा निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवावे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशाच्या (ज्ञानाच्या) मदतीने तो साप नसून दोरी आहे हे जाणून घेतल्यास भीती (संशय) नष्ट होते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) अर्जुनाला त्याच्या मनातील संभ्रम ज्ञानाच्या सामर्थ्याने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे त्याच्यासाठी विहित किंवा योग्य आहे. असे कर्म करताना ते 'सद्धर्म' म्हणजे सत्याच्या मार्गावर चालणारे असावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दलची आसक्ती (विरक्त होऊन) नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हाच ते खऱ्या अर्थाने योग ठरते आणि मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पाहावे, केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी नाही. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता मनापासून काम करतो, तेव्हा ताण कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आसक्ती सोडून विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक मोठा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक 'प्रमाण' (Standard) म्हणून पाहते. सामान्य माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे ठरवण्यासाठी अनेकदा शास्त्रांपेक्षा मोठ्या माणसांचे वागणे जास्त महत्त्वाचे वाटते. जर एखाद्या थोर व्यक्तीने एखादा मार्ग स्वीकारला, तर समाज विचार न करता त्याच मार्गाचे अनुकरण करतो. म्हणून, समाजात सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लोकांना सन्मार्गावर नेण्यासाठी ज्ञानी माणसाने स्वतःच्या आचरणातून आदर्श घालून देणे आवश्यक आहे.

जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी किंवा शाळेतील शिक्षकांनी शिस्त पाळली आणि खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही त्यांचेच पाहून आपोआप शिस्तप्रिय आणि सत्यवादी बनतात. 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीप्रमाणे वागणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, ज्ञानी माणसाने आपली कर्तव्ये चोख का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो.