←
बुधवार, 25 डिसेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 299

म्हणोनि मन हें आवरावें । मग इंद्रियें आपैतीं स्वभावें । जैसा मूळसिंचनें पालवे । डोलू लागे ॥ २९९ ॥

"Therefore, the mind must be restrained; then the senses will naturally follow. Just as by watering the root, the foliage begins to sway."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
आवरावें Verb
āvarāvēṃ
नियंत्रित करावे
should be restrained
इंद्रियें Noun
indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
senses
आपैतीं Adverb
āpaitīṃ
आपोआप / स्वाधीन
automatically / under control
मूळसिंचनें Noun
mūḷasiñcanēṃ
मुळाला पाणी घातल्याने
by watering the root
पालवे Noun
pālavē
पालवी / फांद्या
foliage / branches

💡 अर्थ

म्हणून आधी मनावर ताबा मिळवावा, मग इंद्रिये आपोआप आपल्या वश होतात. जसे झाडाच्या मुळाला पाणी दिले की संपूर्ण झाड टवटवीत होऊन डोलू लागते, तसेच मन जिंकले की सर्व इंद्रिये जिंकली जातात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 99

म्हणोनि तूं अर्जुना | याचि एका कारणा | सांडूनि सर्व कल्पना | स्वधर्मीं राहे ||

"Therefore, O Arjuna, for this reason alone, casting aside all imaginations, remain fixed in your own duty."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून / सोडून
Abandoning / Leaving
कल्पना Noun
Kalpana
शंका किंवा तर्क
Imaginations or Doubts
स्वधर्मीं Noun
Swadharmi
स्वतःच्या कर्तव्यात
In one's own duty
राहे Verb
Rahe
स्थिर राहा
Remain / Stay

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू सर्व शंका आणि मनातले विचार सोडून देऊन आपल्या कर्तव्यात (स्वधर्मात) स्थिर राहा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मनातील सर्व संभ्रम, फळाची आशा आणि तर्क-वितर्क बाजूला सारून, जे आपले विहित कर्तव्य आहे, त्यातच मग्न राहावे. कर्म करणे हेच आपले ध्येय असावे, कारण कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, म्हणून ते निस्पृहपणे करणेच श्रेयस्कर आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा भविष्याची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील सर्व कल्पना आणि शंका सोडून स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 18

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥

जेथें अर्जुना हें संन्यासपण । आणि योगाचें लक्षण । एकचि हें जाण । भिन्न नव्हे ॥ १८ ॥

"Where, O Arjuna, this state of Sanyasa and the characteristics of Yoga are known to be one and the same, not different."

संन्यासपण Noun
Sanyasapan
संन्यासाची वृत्ती किंवा अवस्था
State of renunciation
लक्षण Noun
Lakshan
वैशिष्ट्य किंवा स्वरूप
Characteristic or nature
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
Only one
जाण Verb
Jaan
समजून घे
Understand or know
भिन्न Adjective
Bhinna
वेगळे
Different

💡 अर्थ

अर्जुना, संन्यास आणि योग ही दोन्ही एकच आहेत, त्यांच्यात कोणताही फरक नाही हे तू नीट समजून घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा