←
शनिवार, 21 सप्टेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 182

म्हणोनि तूं अर्जुना । झणीं चित्तीं वाहासी खेदना । जे हे सर्वथा मारिजेना । कल्पांतींही ॥ १८२ ॥

"Therefore, O Arjuna, do not let sorrow enter your mind; for this (soul) is never slain, even at the end of time."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
झणीं Adverb
Jhaṇīṃ
मुळीच / चुकूनही
At all / By any means
चित्तीं Noun
Cittīṃ
मनात
In the mind
खेदना Noun
Khedanā
दुःख / शोक
Grief / Sorrow
मारिजेना Verb
Mārijenā
मारले जात नाही
Cannot be killed
कल्पांतींही Noun
Kalpāntīṃhī
युगाच्या शेवटी सुद्धा
Even at the end of the eon

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या मनात मुळीच दुःख करू नकोस; कारण हे आत्मतत्त्व जगाचा अंत झाला तरी कधीही मरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अर्थी आत्मा हा अविनाशी आहे, त्या अर्थी तू मनात शोक धरण्याचे काहीच कारण नाही. शरीर हे नाशवंत आहे, परंतु त्यातील चैतन्य (आत्मा) हे कोणत्याही शस्त्राने किंवा काळाने नष्ट होऊ शकत नाही. अगदी सृष्टीचा लय (कल्पांत) झाला तरी आत्मतत्त्व अबाधित राहते. त्यामुळे 'मी मारणारा आहे' किंवा 'हे मरणार आहेत' हा तुझा भ्रम आहे, असे माउली सुचवत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीच्या हानीची भीती वाटते किंवा आपण प्रिय व्यक्तीच्या विरहाने दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की मूळ चैतन्य कधीच संपत नाही. हे ज्ञान आपल्याला कठीण प्रसंगात मानसिक धैर्य देते.

📌 संदर्भ

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज त्याला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाचा बोध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 171

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

जे अविनाश आणि अगाध । जेथूनि विस्तारला हा बोध । ते वस्तु पाही सुबद्ध । सर्वगत ॥

"That which is indestructible and unfathomable, from which this consciousness has expanded, see that Reality as well-established and all-pervading."

अविनाश Adjective
Avinash
कधीही नष्ट न होणारे
Indestructible
अगाध Adjective
Agadh
अथांग किंवा अफाट
Unfathomable
बोध Noun
Bodh
ज्ञान किंवा जाणीव
Consciousness or Knowledge
विस्तारला Verb
Vistarla
पसरला किंवा विस्तार झाला
Expanded
सर्वगत Adjective
Sarvagat
सर्वव्यापी
All-pervading
सुबद्ध Adjective
Subaddha
पक्के किंवा व्यवस्थित
Well-established

💡 अर्थ

जे कधीही नष्ट न होणारे आणि अथांग आहे, ज्यापासून हे सर्व ज्ञान किंवा विश्व विस्तारले आहे, ते आत्मतत्त्व सर्वव्यापी आणि स्थिर आहे असे समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे (परमात्म्याचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जे तत्त्व 'अविनाश' आहे म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही आणि जे 'अगाध' आहे म्हणजे ज्याची व्याप्ती बुद्धीला न समजण्यासारखी आहे, तेच खरे सत्य आहे. या जगातील सर्व चैतन्य आणि ज्ञान ज्या एका मूळ तत्त्वापासून निर्माण झाले आहे, ते तत्त्व सर्वत्र भरलेले (सर्वगत) आहे. जसे सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोने सर्वत्र असते, तसे या विश्वात ते आत्मतत्त्व भरलेले आहे. त्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही कारण ते काळाच्या आणि अवकाशाच्या पलीकडे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला भीती वाटते किंवा आपण अस्वस्थ होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपल्यातील मूळ आत्मा हा अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल किंवा एखादे नुकसान हे तात्पुरते असते, पण तुमचे आंतरिक अस्तित्व त्यापेक्षा खूप मोठे आणि कायमस्वरूपी आहे, हा विचार आत्मविश्वास देतो.

📌 संदर्भ

अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 66

जैसीं जळावरीं वळणें। होती आणि न होणें। तैसे कर्माचें करणें। अकर्तेपणें॥

"As ripples form and dissolve on the surface of water, so is the performance of actions with the sense of non-doership."

जैसीं Adverb
Jaisin
ज्याप्रमाणे
Just as / Like
जळावरीं Noun
Jalavari
पाण्यावर
On the water
वळणें Noun
Valane
वलये किंवा लाटा
Ripples or waves
होती Verb
Hoti
निर्माण होतात
Are formed / Happen
अकर्तेपणें Adverb
Akartepane
कर्तेपणाचा अभिमान नसताना
With a sense of non-doership

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यावर लाटा उमटतात आणि पुन्हा विरून जातात, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणूस कर्मे करूनही ती न केल्यासारखीच असतात, कारण त्याच्यात 'मी करतो' हा अहंकार नसतो.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अकर्तेपणाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे संथ पाण्यावर वाऱ्यामुळे वलये किंवा लाटा निर्माण होतात, पण त्या लाटांमुळे पाण्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही आणि त्या पुन्हा पाण्यातच विरून जातात; त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, पण तो स्वतःला त्या कर्मांचा कर्ता मानत नाही. त्याचे कर्म हे केवळ नैसर्गिक हालचाल असते, त्यात 'मी'पणाचा अभाव असतो. त्यामुळे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, श्वास घेणे ही क्रिया आपण जाणीवपूर्वक करत नाही, ती सहज होते. तसेच आपली कामे सहजतेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानदेव येथे स्पष्ट करत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा