🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवी जीवनात अटळ आहे. कर्माचा त्याग करणे हा दुःखावरचा उपाय नाही. त्याऐवजी, कर्म करण्याची 'युक्ती' किंवा कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि योग्य पद्धतीने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्मातच कुशलता शोधणे हा खरा मार्ग आहे.

जर एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा कंटाळा येत असेल, तर त्याने गणित सोडवणे सोडू नये. त्याऐवजी, त्याने ते विषय समजून घेण्याची नवी पद्धत (युक्ती) शोधली पाहिजे. अशाने त्याला विषयाची गोडी लागेल आणि यशही मिळेल.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्मयोगाचा मार्ग समजावून सांगताना स्पष्ट करतात की कर्तव्यापासून पळून जाणे योग्य नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य कर्मकांडे किंवा द्रव्याचा (संपत्तीचा) उपयोग करून केलेले यज्ञ हे मर्यादित फळ देणारे असतात. त्याउलट, 'ज्ञानयज्ञ' म्हणजे आत्मज्ञानासाठी केलेले प्रयत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहेत. कारण सर्व कर्मांची अंतिम परिप्ती ही ज्ञानातच होते. ज्ञान हे मनुष्याला अज्ञानाच्या पलीकडे नेते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. भौतिक यज्ञ हे साधने आहेत, तर ज्ञान हे साध्य आहे.

केवळ बाह्य कृती किंवा कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ झाडे लावण्यापेक्षा ती पर्यावरणासाठी का महत्त्वाची आहेत हे समजून घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) भौतिक यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ का आहे, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील एका अत्यंत गहन तत्त्वाचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि केवळ शरीर शांत असूनही मनात कर्माचे विचार असणे (अकर्मात कर्म) ओळखतो, त्यालाच कर्माचे खरे मर्म समजले आहे. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे जिथे मनुष्य फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची हाव न धरता केलेली मदत हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.