←
रविवार, 04 ऑगस्ट 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 85

येथ हे सकळही गोत्र । आणि आचार्यादि पवित्र । हे वधावे कीं सर्वत्र । हें न कळे ॥

"Here are all these kinsmen and holy teachers; should they all be slain? This I do not understand."

सकळही Adjective
Sakalahi
सर्व / सगळे
all
गोत्र Noun
Gotra
नातेवाईक / वंशज
kinsmen / clan
आचार्यादि Noun
Acharyadi
गुरु इत्यादी
teachers and others
पवित्र Adjective
Pavitra
शुद्ध / आदरणीय
holy / sacred
वधावे Verb
Vadhave
ठार मारावे
should be killed
न कळे Verb
Na kale
समजत नाही
do not understand

💡 अर्थ

येथे हे सर्व माझे नातेवाईक आणि पवित्र गुरुजन आहेत. या सर्वांना मारणे योग्य आहे का? हे मला समजत नाहीये.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मनातील तीव्र द्वंद्व चित्रित करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर समोर उभे असलेले सैन्य पाहून अर्जुनाला मोह आणि कारुण्य ग्रासते. तो म्हणतो की, समोर उभे असलेले लोक केवळ शत्रू नसून माझे गोत्रज (नातेवाईक) आणि द्रोणाचार्यांसारखे अत्यंत आदरणीय व पवित्र आचार्य आहेत. कर्तव्याच्या नावाखाली आपल्याच प्रियजनांचा आणि गुरूंचा वध करणे हे धर्माला धरून आहे की नाही, या संभ्रमात अर्जुन पडला आहे. हे त्याच्या वैचारिक गोंधळाचे आणि भावनिक दुर्बलतेचे दर्शन घडवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला कठीण निर्णय घ्यायचा असतो आणि भावना आड येतात, तेव्हा आपण गोंधळून जातो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली असेल, तर त्याला शिक्षा देणे हे आपले कर्तव्य असते, पण मैत्रीमुळे आपण संभ्रमात पडतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना आणि गुरूंना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि संभ्रम.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 7

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

म्हणोनि मी अजुही होय । आणि अव्ययही परि आहे । परि प्रकृतीसी अधिष्ठूनि येय । मायेच्या योगें ॥

"Therefore, I am unborn and also immutable; but by presiding over My Prakriti, I manifest through Maya."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
अजु Adjective
Aju
जन्मरहित
Unborn
अव्यय Adjective
Avyaya
अविनाशी
Imperishable
प्रकृतीसी Noun
Prakritisi
निसर्गाला किंवा मायेला
To Nature or Maya
अधिष्ठूनि Verb
Adhishthuni
अधिष्ठान करून किंवा आधार घेऊन
Presiding over
योगें Noun
Yoge
साहाय्याने किंवा योगाने
Through or by means of

💡 अर्थ

मी जन्मरहित आणि कधीही न संपणारा (अविनाशी) असूनही, माझ्या मायेचा आधार घेऊन या जगात अवतार घेतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाच्या अवताराचे गुपित उलगडून सांगतात. परमात्मा हा 'अज' म्हणजे ज्याला जन्म नाही आणि 'अव्यय' म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही असा आहे. तो सर्व प्राणिमात्रांचा ईश्वर आहे. तरीही, जेव्हा तो मानवी रूपात प्रकट होतो, तेव्हा तो आपल्या त्रिगुणात्मक मायेचा (प्रकृतीचा) स्वीकार करतो. सामान्य माणसाचा जन्म हा कर्माच्या बंधनामुळे होतो, परंतु ईश्वराचा अवतार हा केवळ त्याच्या इच्छेने आणि जगाच्या कल्याणासाठी असतो. तो मायेला आपल्या ताब्यात ठेवून कार्य करतो, मायेच्या आहारी जात नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात संकटे आली तरी आपल्यातील आत्मशक्ती कधीही नष्ट होत नाही हे लक्षात ठेवावे. उदाहरण: जसा सूर्य ढगांमागे लपला तरी त्याचे अस्तित्व संपत नाही, तसेच कठीण काळातही आपली आंतरिक शक्ती जागृत ठेवून कार्य करत राहावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे स्वरूप आणि अविनाशी असूनही ते कसे प्रकट होतात, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 177

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥

म्हणोनि द्रव्यमया यज्ञा। हूनि ज्ञानयज्ञु हा सुज्ञा। श्रेष्ठु असे पैं प्रज्ञा-गोचरु जो॥

"Therefore, the sacrifice of knowledge is superior to material sacrifice, O wise one; it is that which is perceived by the intellect."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
द्रव्यमया Adjective
Dravyamayā
भौतिक वस्तूंचा किंवा द्रव्याचा
Material or wealth-based
ज्ञानयज्ञु Noun
Jñānayajñu
ज्ञानाचा यज्ञ
Sacrifice of knowledge
सुज्ञा Noun
Sujñā
शहाण्या (अर्जुना)
O wise one
श्रेष्ठु Adjective
Śrēṣṭhu
उत्तम किंवा श्रेष्ठ
Superior
प्रज्ञा-गोचरु Adjective
Prajñā-gōcaru
बुद्धीला आकलन होणारा
Perceptible by intellect

💡 अर्थ

म्हणून हे सुज्ञ अर्जुना, वस्तू किंवा पैसा खर्च करून केलेल्या यज्ञापेक्षा ज्ञानाचा यज्ञ हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे, कारण तो बुद्धीला खऱ्या अर्थाने समजणारा आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा