←
शुक्रवार, 12 जुलै 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 27

जेणें विषयांचें नांव न घेइजे । आणि इंद्रियांसीं नियमिजे । तें सांख्य ह्मणूनि जाणिजे । अर्जुना पां ॥ २७ ॥

"That path where sense-objects are not even named, and the senses are controlled, know that to be Sankhya, O Arjuna."

विषयांचें Noun
Viṣayāñcēṃ
इंद्रियांच्या भोगांचे
of sense objects
नांव Noun
Nāṃva
नाव किंवा उल्लेख
name or mention
न घेइजे Verb
Na ghē'ijē
घेतले जात नाही
is not taken
इंद्रियांसीं Noun
Indriyānsīṃ
इंद्रियांना
to the senses
नियमिजे Verb
Niyamijē
संयमित केले जाते
is regulated/controlled
जाणिजे Verb
Jāṇijē
ओळखावे किंवा समजावे
should be known

💡 अर्थ

ज्या मार्गामध्ये विषयांचे नावही घेतले जात नाही आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला जातो, त्याला 'सांख्य' मार्ग असे म्हणतात, हे अर्जुना लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 150

म्हणोनि अर्जुना पाहीं । या बुद्धीसारिखें कांहीं । पवित्र दुजें नाहीं । तिहीं लोकीं ॥ १५० ॥

"Therefore, O Arjuna, see; there is nothing as holy as this wisdom in the three worlds."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
पाहीं Verb
Pāhīṃ
पहा किंवा लक्षात घे
See or observe
बुद्धीसारिखें Noun
Buddhīsārikhēṃ
बुद्धीप्रमाणे
Like the intellect/wisdom
पवित्र Adjective
Pavitra
शुद्ध किंवा पावन
Pure or sacred
दुजें Adjective
Dujēṃ
दुसरे
Second or other
तिहीं लोकीं Noun
Tihīṃ lōkīṃ
तिन्ही जगात
In the three worlds

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना लक्षात घे, या आत्मज्ञानाच्या बुद्धीसारखी पवित्र गोष्ट तिन्ही जगात दुसरी कोणतीही नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या श्रेष्ठतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या बुद्धीने मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख होते, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध आहे. या जगात किंवा स्वर्गातही अशा ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही पावन साधन नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा नाश करते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते. ही बुद्धी म्हणजे केवळ माहिती नसून ती एक आंतरिक शुद्धता आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी शुद्ध बुद्धीची गरज असते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता शांत डोक्याने विचार करणे आणि सत्याची साथ देणे म्हणजे या बुद्धीचा वापर करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या निरूपणात संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला आत्मज्ञानाच्या बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 321

क्रोधाद्भवति सम्मोहः स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग स्मृति ते भ्रंशे । आणि बुद्धीचा नाश प्रकाशे । जैसा सूर्य अस्ता जाय तैसें ॥

"Then memory fails, and the destruction of intellect becomes evident, just as the sun sets and darkness prevails."

स्मृति Noun
Smruti
आठवण किंवा विवेक
Memory or mindfulness
भ्रंशे Verb
Bhranshe
नष्ट होणे किंवा ढळणे
To fail or decay
बुद्धीचा Noun
Buddhicha
विवेकाचा किंवा विचाराचा
Of the intellect
नाश Noun
Naash
विनाश
Destruction
प्रकाशे Verb
Prakashe
दिसून येणे किंवा प्रकट होणे
Manifests or appears
अस्ता Noun
Asta
मावळणे
Setting (as in sun)

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाची आठवण (स्मृती) नाहीशी होते, तेव्हा त्याची बुद्धी नष्ट होते. ज्याप्रमाणे सूर्य मावळल्यावर अंधार होतो, तसेच बुद्धी गेल्यावर माणसाचे आयुष्य अंधकारमय होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विनाशाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याला क्रोधाचा विकार जडतो, तेव्हा त्याची स्मृती म्हणजे योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती नष्ट होते. स्मृती भ्रष्ट झाली की विवेकाचा (बुद्धीचा) प्रकाश मावळतो. ज्याप्रमाणे सूर्य अस्ताला गेल्यावर सृष्टीवर अंधार पसरतो आणि काहीही दिसत नाही, त्याप्रमाणे बुद्धीचा नाश झाल्यावर मनुष्याला स्वतःच्या हिताचा मार्ग दिसत नाही आणि तो अधोगतीला जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात रागाच्या भरात आपण अनेकदा चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादात रागामुळे आपण जुने चांगले संबंध विसरतो आणि अपशब्द बोलतो. यामुळे आपली बुद्धी काम करेनाशी होते. म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहून बुद्धी शाबूत ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

क्रोधाच्या आहारी गेल्यावर माणसाच्या बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा