🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा करण्यास सांगितल्यानंतर, तो समोरच्या सैन्याचे निरीक्षण करतो. या ओवीत असे सांगितले आहे की, कौरवांच्या बाजूने लढणारे भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्य यांच्यासारखे महान आणि अनुभवी योद्धे त्या सैन्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते. हे सैन्य केवळ संख्येने मोठे नव्हते, तर त्यात अत्यंत सामर्थ्यवान सेनापतींचा समावेश होता, जे अर्जुनासाठी मोठे आव्हान होते.

कोणतेही मोठे कार्य सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद यांचे अचूक आकलन करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या बलस्थानांचा अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

संजय धृतराष्ट्राला कौरव सैन्याचे वर्णन करून सांगत आहे, ज्यात भीष्म आणि द्रोणांसारख्या महारथींच्या उपस्थितीचा उल्लेख आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष आपली विहित कर्मे शरीराने आणि इंद्रियांनी करत राहतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. जेव्हा बुद्धी कर्माशी स्वतःला जोडून घेत नाही किंवा कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही, तेव्हा ती कर्मे त्या व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे आरशात दिसणारे प्रतिबिंब आरशाला स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला शिवत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी खूप हुशार आहे' या अहंकारापेक्षा 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केल्यास त्याला यशाचा गर्व किंवा अपयशाचे दुःख होत नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहण्याची युक्ती सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याच्या शाश्वत स्वरूपाची जाणीव करून देतात. ते म्हणतात की, देहाच्या नाशाने आत्म्याचा नाश होतो हा जो तुझा भ्रम आहे, तो सोडून दे. आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य असून तो कधीही नष्ट होत नाही. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मृत्यूचे भय उरत नाही आणि मनुष्याला जीवनाचे खरे स्वरूप समजते. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त होऊ नये, हाच या उपदेशाचा मुख्य उद्देश आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठ्या संकटाचा किंवा बदलाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले आंतरिक अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवल्यास किंवा नुकसान झाल्यास दुःखी न होता, जीवनातील शाश्वत मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी आत्म्याच्या अमरत्वाचे आणि अविनाशी स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत.