←
सोमवार, 20 मे 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 155

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । स्वेच्छेंचि संवरी वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । आवरिलीं ज्यानें ॥

"As the tortoise withdraws its limbs from all sides, so does the person who withdraws the senses from their objects; their wisdom is firmly established."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
स्वेच्छेंचि Adverb
Svecchenchi
स्वतःच्या इच्छेने
By one's own will
संवरी Verb
Sanvari
आवरतो किंवा आत घेतो
Withdraws or restrains
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांच्या ओढीपासून
From attachment to objects
आवरिलीं Verb
Avarili
नियंत्रित केली
Controlled

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने आपल्या पाठीच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे अतिशय समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या (रूप, शब्द, रस इ.) मोहातून स्वतःच्या इच्छेने मागे खेचू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, विवेकाने आणि सहजतेने असायला हवे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धावत नाहीत, तेव्हाच मन आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना किंवा अभ्यास करताना अनेक प्रलोभने समोर येतात. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना मोबाईलवर येणारे नोटिफिकेशन आपल्याला विचलित करते. अशा वेळी कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता भंग होऊ न देता, जाणीवपूर्वक आपले लक्ष पुन्हा कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज कासवाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 256

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडी आपुली वेला । तैसा तोही संतोखला । क्षोभु न पावे ॥

"As the ocean remains unmoved even when filled by waters, so does the man of steady wisdom remain peaceful despite all desires entering him."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
सांडी Verb
Sandi
सोडणे
To leave or abandon
वेला Noun
Vela
मर्यादा किंवा किनारा
Boundary or shore
संतोखला Adjective
Santokhala
समाधानी किंवा तृप्त
Satisfied or content
क्षोभु Noun
Kshobhu
अस्वस्थता किंवा खळबळ
Agitation or disturbance

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे तो ज्ञानी पुरुष सर्व सुखांनी युक्त असूनही कधीही अस्वस्थ होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा खवळत नाही, तो आपल्या मर्यादेत स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा परिस्थिती आली तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदात इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींमुळे त्याच्या शांततेत कोणताही बदल होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी आपले मानसिक संतुलन ढळू देऊ नये. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तर त्याने गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तर खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची स्थिरता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 39

आतां सांख्यमतें तुज। सांगितलें हें निज। जेणें अज्ञान तम भोज। सांडिजे गा॥

"Now I have told you this secret according to the Sankhya view, by which the darkness of ignorance is cast off."

आतां Adverb
Atāṃ
आता
Now
सांख्यमतें Noun
Sāṃkhyamatēṃ
सांख्य शास्त्रानुसार
According to Sankhya philosophy
निज Adjective
Nija
स्वतःचे किंवा गुह्य
Innate or Secret
अज्ञान Noun
Ajñāna
अविद्या
Ignorance
तम Noun
Tama
अंधकार
Darkness
सांडिजे Verb
Sāṃḍijē
नष्ट करणे किंवा सोडून देणे
To discard or destroy

💡 अर्थ

आतापर्यंत मी तुला सांख्य शास्त्राच्या दृष्टीने आत्मज्ञानाचे गुपित सांगितले आहे, ज्यामुळे तुझ्या मनातील अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नाहीसा होईल.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा