←
मंगळवार, 16 एप्रिल 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 268

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि जयाचीं इंद्रियें । आपुलिया अंकितें होय । तयाचीच प्रज्ञा ठायें । साच जाण ॥ २६८ ॥

"Therefore, O Mighty-armed one, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly established."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
जयाचीं Pronoun
Jayācīṃ
ज्याची
Whose
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
अंकितें Adjective
Aṅkitēṃ
ताब्यात किंवा आज्ञेत
Under control
प्रज्ञा Noun
Prajñā
बुद्धी
Wisdom
साच Adjective
Sāca
सत्य किंवा खरी
True
जाण Verb
Jāṇa
समज किंवा ओळख
Know

💡 अर्थ

म्हणून ज्याची इंद्रिये त्याच्या स्वतःच्या ताब्यात असतात, त्याचीच बुद्धी स्थिर आणि खरी आहे असे तू नक्की समज.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे आणि त्यांना आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) आत्मस्वरूपात स्थिर झालेली असते. जसा कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेतो, तसा जो पुरुष इंद्रियांना विषयांतून काढून घेतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा आणि स्थिर बुद्धीचा पाया आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा बाहेर फिरण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेवर ताबा मिळवून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि मनावर ताबा ठेवून अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता अंतिम निष्कर्ष म्हणून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 378

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या संन्यासासारिखें कांहीं । दुसरें पावन नाहीं । त्रिभुवनीं ॥

"Therefore, Arjuna, see for yourself; there is nothing as purifying as this renunciation in the three worlds."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा लक्षात घे
See or observe
संन्यासासारिखें Noun
Sannyasasarikhe
संन्यासाप्रमाणे (फलाशा त्यागाप्रमाणे)
Like renunciation
पावन Adjective
Pavan
पवित्र
Holy or purifying
त्रिभुवनीं Noun
Tribhuvani
तिन्ही लोकात
In the three worlds

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू लक्षात घे की, या संन्यासासारखी (फलाशा त्यागण्यासारखी) पवित्र गोष्ट तिन्ही लोकात दुसरी कोणतीही नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 124

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

अर्पण तेंचि ब्रह्म । हवि तेंचि ब्रह्म । अग्नि तोचि ब्रह्म । होताही ब्रह्म ॥ १२४ ॥

"The offering is Brahman, the oblation is Brahman, the fire is Brahman, and the sacrificer is Brahman."

अर्पण Noun
Arpana
अर्पण करण्याचे साधन (पळी)
The act or instrument of offering
हवि Noun
Havi
यज्ञात अर्पण करायचे द्रव्य (तूप इ.)
Oblation or material offered in sacrifice
अग्नि Noun
Agni
अग्नी
Fire
होता Noun
Hota
यज्ञ करणारा
The sacrificer or priest
ब्रह्म Noun
Brahma
परमात्मा किंवा अंतिम सत्य
The Supreme Reality

💡 अर्थ

अर्पण करण्याचे साधन (पळी) ब्रह्म आहे, अर्पण करायचे द्रव्य (हवि) ब्रह्म आहे, ज्यामध्ये अर्पण केले जाते तो अग्नी ब्रह्म आहे आणि अर्पण करणारा स्वतः देखील ब्रह्मच आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत दर्शनाचा उच्चांक मांडतात. जेव्हा एखादा साधक ज्ञानी होतो, तेव्हा त्याला यज्ञातील प्रत्येक घटक - पळी (अर्पण साधन), तूप (हवि), अग्नी आणि स्वतः यज्ञकर्ता - हे सर्व एकाच परब्रह्माची रूपे वाटतात. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि कर्ता यात भेद उरत नाही. सर्व काही ब्रह्ममय झाल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या एकात्मतेचा अनुभव घेत असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण जे काही काम करतो, ते ईश्वराची सेवा समजून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी करावा, कारण ज्ञान हे ब्रह्म आहे. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि मन शांत राहते.

📌 संदर्भ

प्रत्येक कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये ईश्वरी तत्त्व पाहण्याच्या दृष्टीचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा