←
गुरुवार, 04 एप्रिल 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 193

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरावे हेचि परम । जेणे पाविजे नि:सीम । पद माझें ॥ १९३ ॥

"Therefore, perform the duty that is appropriate; this is the supreme path. By doing so, one attains my boundless state."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Prescribed
आचरावे Verb
Ācarāvē
आचरण करावे / पाळावे
Should practice / perform
परम Adjective
Parama
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme / Highest
नि:सीम Adjective
Ni:sīma
अमर्याद / अखंड
Boundless / Infinite
पद Noun
Pada
स्थान / स्वरूप
State / Position

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्तव्य आहे, तेच श्रेष्ठ समजून करावे. कारण अशा निस्वार्थ आचरणानेच माझ्या अविनाशी स्वरूपाची प्राप्ती होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्म ईश्वराची सेवा म्हणून आणि पूर्ण निष्ठेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा शुद्ध आचरणामुळे साधकाला ईश्वराचे 'नि:सीम पद' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हाच खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा फायद्याचा विचार न करता, ते काम आपली जबाबदारी आणि सेवा आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एका डॉक्टरने केवळ पैशांसाठी नाही तर रुग्णाला बरे करणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून सेवा दिल्यास त्याला मानसिक समाधान आणि समाजात आदर मिळतो.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांगत आहेत की, फळाची आशा न धरता कर्तव्य करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 197

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणें न शिवती । जैसा सूर्य न लिंपे दीप्ति । प्रकाशुनी ॥

"Therefore, actions are performed, but they do not touch (the self) with the sense of doership; just as the sun is not smeared by the radiance it spreads."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणें Noun
Kartepane
कर्तेपणाच्या भावनेने
With the sense of doership
शिवती Verb
Shivati
स्पर्श करणे किंवा चिकटणे
To touch or affect
लिंपे Verb
Limpe
लिप्त होणे किंवा माखणे
To be smeared or tainted
दीप्ति Noun
Dipti
प्रकाश किंवा तेज
Radiance or light

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती 'मी करतो' या भावनेने (कर्तेपणाने) स्पर्श करत नाहीत. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देऊनही त्या प्रकाशाने लिप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 43

जेथ अर्जुना हे बुद्धी। सर्वथा न पाविजे सिद्धी। जेथ विषयांचीच वृद्धी। मानिजे थोर॥

"Where, O Arjuna, this intellect never reaches perfection; where only the growth of sensual objects is considered great."

जेथ Adverb
Jetha
ज्या ठिकाणी
Where
बुद्धी Noun
Buddhi
समज किंवा निश्चय
Intellect
सिद्धी Noun
Siddhi
यश किंवा प्राप्ती
Attainment or Success
विषयांची Noun
Vishayanchi
इंद्रिय भोगांची
Of sensual pleasures
वृद्धी Noun
Vruddhi
वाढ
Increase or Growth
थोर Adjective
Thora
मोठे किंवा श्रेष्ठ
Great or Superior

💡 अर्थ

हे अर्जुना, ज्या ठिकाणी केवळ इंद्रियांच्या भोगांची आवड वाढवणे हेच मोठेपण मानले जाते, तिथे स्थिर बुद्धी कधीच प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या लोकांचे चित्त केवळ ऐहिक सुखांमध्ये आणि विषयांच्या उपभोगामध्ये गुंतलेले असते, त्यांना आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेली स्थिर बुद्धी (व्यवसायात्मिका बुद्धी) कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. असे लोक केवळ वासनांच्या वाढीलाच जीवनाचे यश समजतात. ज्या मनात सतत भोगांचे विचार चालतात, तिथे ईश्वराप्रती असलेली एकाग्रता टिकू शकत नाही. मोक्षप्राप्तीसाठी मनाचा संयम आणि विषयांवरील आसक्ती सोडणे आवश्यक असते, जे अशा विचलित लोकांकडे नसते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य चैनीच्या वस्तूंमध्येच सुख शोधत राहिलो, तर आपल्याला अभ्यासात किंवा महत्त्वाच्या कामात एकाग्रता साधता येणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जर मन खेळांकडेच ओढ घेत असेल, तर अभ्यासाची 'सिद्धी' मिळणार नाही.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा लोकांच्या मानसिकतेचे वर्णन करत आहेत जे केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावतात आणि त्यामुळे त्यांची बुद्धी स्थिर का राहत नाही हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा