🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या दुहेरी स्वरूपाचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा खरा मित्र किंवा शत्रू हा दुसरा कोणी नसून त्याचे स्वतःचे मनच असते. जर साधकाने योगाभ्यासाने आणि विवेकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर ते मन त्याला आत्मोद्धाराच्या मार्गावर नेते आणि त्याचा 'मित्र' बनते. परंतु, जर मन इंद्रियांच्या आणि विषयांच्या आहारी गेले, तर तेच मन मनुष्याच्या अधःपाताला कारणीभूत ठरते आणि स्वतःचा 'घात' करते. थोडक्यात, आपले सुख आणि दुःख आपल्या मनाच्या स्थितीवर अवलंबून असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा करणाऱ्या मनावर ताबा मिळवून लक्ष केंद्रित केले, तर ते मन आपल्याला यश मिळवून देणारा 'मित्र' ठरते. पण जर आपण आळसाला शरण गेलो, तर तेच मन आपला वेळ वाया घालवून आपले नुकसान करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या निग्रहाचे महत्त्व सांगताना मन कसे मित्र किंवा शत्रू ठरू शकते, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडावे. स्वधर्माचे पालन करणे आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, हेच जीवनात शाश्वत सुख मिळवण्याचे गुपित आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा विद्यार्थी केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान मिळते. हेच सुखी जीवनाचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करत आहेत. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आणि वेगवेगळ्या वेगाने वाहत येतात, पण एकदा का त्या समुद्राला मिळाल्या की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व, नाव आणि वेग संपतो; त्या केवळ समुद्रच बनतात. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याचे 'मी'पण किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. तो व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील द्वैत विसरून परब्रह्माशी एकरूप होतो. हीच खरी संन्यास किंवा योगाची परिपक्व अवस्था आहे जिथे भक्त आणि भगवंत एकच होतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी किंवा समाजाच्या कल्याणासाठी काम करतो, तेव्हा आपला वैयक्तिक अहंकार बाजूला ठेवून त्या कार्याशी एकरूप होणे म्हणजे या तत्त्वाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, संघात खेळताना स्वतःच्या वैयक्तिक विक्रमापेक्षा संघाच्या विजयाला महत्त्व देणे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मुक्तीच्या त्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत, जिथे जीवात्मा हा परमात्म्याशी एकरूप होतो आणि त्याचे वेगळेपण संपते.