←
शनिवार, 02 मार्च 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 259

हा अघटितु जरी जाहला । तरी बुद्धीचेनि बळें जिंतला । जैसा मृगजळाचा पूर ओसरला । सूर्यकिरणीं ॥

"Even if this (desire) has become extraordinary, it is conquered by the strength of the intellect, just as the flood of a mirage recedes in the sun's rays."

अघटितु Adjective
Aghatitu
अशक्य किंवा अत्यंत कठीण
Impossible or very difficult
जिंतला Verb
Jintala
जिंकला जातो
Conquered
मृगजळाचा Noun
Mrugajalacha
मृगजळाचा (भासमान पाण्याचा)
Of a mirage
ओसरला Verb
Osarla
नाहीसा झाला किंवा कमी झाला
Receded or vanished
सूर्यकिरणीं Noun
Suryakirni
सूर्याच्या किरणांमुळे
By the sun's rays

💡 अर्थ

जरी हा काम (वासना) अत्यंत कठीण किंवा अशक्य वाटत असला, तरी बुद्धीच्या जोरावर त्याला जिंकता येते. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे मृगजळाचा भास नाहीसा होतो, तसाच विवेकामुळे वासनेचा जोर ओसरतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, 'काम' किंवा मानवी वासना ही जरी अत्यंत प्रबळ आणि अनावर वाटत असली, तरी ती अजिंक्य नाही. जेव्हा मनुष्य आपल्या विवेकाचा आणि स्थिर बुद्धीचा वापर करतो, तेव्हा या वासनेचे खरे स्वरूप उघड होते. ते मृगजळासारखे मिथ्या आहे हे समजते. वाळवंटात सूर्याच्या किरणांमुळे पाण्याचा भास होतो, पण सूर्याचे ज्ञान झाल्यावर तो भास जसा संपतो, तसाच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात बुद्धीने या कामावर विजय मिळवता येतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे आपल्या बुद्धीने विचार करावा की हे सुख कायमस्वरूपी आहे का? उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा अतिमोह होत असेल, तर बुद्धीने स्वतःला भविष्यातील फायद्याची जाणीव करून देणे म्हणजे बुद्धीच्या बळाने मोहावर विजय मिळवणे होय.

📌 संदर्भ

अध्याय ३ च्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की बुद्धीच्या सामर्थ्याने 'काम' (वासना) या शत्रूवर कशा प्रकारे मात करता येते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 8

देखें चालतां तरी पाऊलें । बोलतां तरी जिव्हा हालें । परी तें अकर्तेपण न मैळे । आत्मज्ञानी ॥

"Behold, while walking the feet move, while speaking the tongue moves; yet the non-doership of the self-realized is never stained."

देखें Verb
Dekhe
पहा किंवा पहावे
See / Behold
पाऊलें Noun
Paule
पाय
Feet
जिव्हा Noun
Jivha
जीभ
Tongue
हालें Verb
Haale
हलते
Moves
अकर्तेपण Noun
Akartrepan
मी कर्ता नाही ही भावना
Sense of non-doership
मैळे Verb
Maile
मलीन होणे किंवा बदलणे
To be stained or soiled
आत्मज्ञानी Noun
Atmajnani
ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे असा
Self-realized person

💡 अर्थ

जसे चालताना पाय हालतात आणि बोलताना जीभ हलते, तरीही आत्मज्ञानी माणसाची 'मी काही करत नाही' ही अकर्तेपणाची भावना कधीही बदलत नाही किंवा मलीन होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की चालणे किंवा बोलणे चालू असतात, त्या क्रियांमध्ये पाय किंवा जीभ आपले कार्य करत असतात. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, अशा व्यक्तीच्या मनात 'मी हे करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही. त्याचे अकर्तेपण (मी कर्ता नाही ही भावना) कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही. तो केवळ साक्षीभावाने सर्व क्रियांकडे पाहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, 'माझ्या हातून देवाने हे कार्य करून घेतले' असा भाव ठेवणे म्हणजे अकर्तेपणाचा सराव होय.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष शारीरिक क्रिया करत असतानाही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 2

तरी उचित आणि सोपें । जेणें आचरिलें न बाणती पापें । तें सांगिजो आम्हांप्रत रूपें । विवंचूनि ॥

तरी उचित आणि सोपे । जेणे आचरिले न बाणती पापे । ते सांगिजो आम्हांप्रत रूपे । विवंचूनि ॥

"Therefore, tell us clearly that which is proper and easy, by practicing which no sins are incurred."

उचित Adjective
uchita
योग्य
Proper/Right
सोपें Adjective
sopēṃ
सुलभ
Easy
आचरिलें Verb
ācarilēṃ
आचरण केले असता
When practiced
बाणती Verb
bāṇatī
लागणे किंवा चिकटणे
To affect or stick
पापें Noun
pāpēṃ
पाप किंवा वाईट कर्म
Sins
विवंचूनि Adverb
vivañcūni
विचार करून किंवा स्पष्ट करून
After deliberation or clearly

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य आणि सोपे आहे, ज्याचे आचरण केल्याने पाप लागत नाही, ते आम्हाला स्पष्ट करून सांगा.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, माझ्यासाठी जे कर्म करणे योग्य (उचित) आहे आणि जे आचरण्यास अत्यंत सोपे आहे, तसेच ज्या कर्माचे पालन केल्याने मला कोणतेही पाप लागणार नाही, असा निश्चित मार्ग मला स्पष्टपणे सांगावा. अर्जुनाला युद्धाच्या परिणामांची भीती वाटत असल्याने तो अशा मार्गाचा शोध घेत आहे जो त्याला मोक्षाकडे नेईल आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त ठेवेल.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा आपण असा मार्ग निवडावा जो नैतिकदृष्ट्या योग्य असेल आणि ज्यामुळे कोणाचेही नुकसान होणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब करण्याऐवजी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा 'उचित आणि सोपा' मार्ग आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्णाने सांगितलेल्या संमिश्र उपदेशामुळे गोंधळलेला अर्जुन, स्वतःसाठी एक सोपा आणि निर्दोष मार्ग विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा