🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, अशा कर्मांचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्म म्हणजे जे शास्त्राने किंवा धर्माने विहित केलेले आहे. अशी कर्मे फळाची आशा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीच्या मार्गातील अडथळे आहेत.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक कर्मचारी आहात आणि तुमच्याकडे एखादे कठीण काम आले आहे, तर ते काम टाळण्याऐवजी आपली जबाबदारी समजून पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विहित कर्माचे समर्थन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू नष्ट होऊ शकते, तसा आत्मा नाही. तो 'अज' (ज्याचा जन्म होत नाही) आणि 'अव्यय' (ज्याचा क्षय होत नाही) आहे. जो मनुष्य हे जाणतो की आत्मा नित्य आणि निर्विकार आहे, त्याला हे समजते की आत्मा कोणाला मारू शकत नाही आणि कोणाकडून मारलाही जाऊ शकत नाही. मृत्यू हा केवळ देहाचा होतो, आत्म्याचा नाही.

जेव्हा आपल्याला जीवनात मोठ्या संकटाचा किंवा मृत्यूचा विचार करून भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) शाश्वत आहे. उदाहरण: एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या निधनानंतर होणारे दुःख कमी करण्यासाठी 'आत्मा अमर आहे' हा विचार मनाला शांती देतो.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे नित्य आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.