🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुढ रहस्याचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, कर्म न करणे म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाली थांबवणे नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी 'कर्मसंन्यास' घेण्याची युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अर्जुनाने शिकावी, असा उपदेश येथे दिला आहे. यालाच 'कर्मात अकर्म' पाहणे असे म्हणतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे राहावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.