←
सोमवार, 24 डिसेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 66

जेथ संकल्पाचा कलंकु नाही । आणि कर्माचा पांगु नाही । तेथ ज्ञान आपणचि पाही । प्रकाशत असे ॥

"Where there is no stain of desire and no dependence on action, there knowledge shines by itself."

संकल्पाचा Noun
Sankalpacha
इच्छेचा किंवा फळाच्या आशेचा
of resolve or desire
कलंकु Noun
Kalanku
डाग किंवा दोष
stain or blemish
पांगु Noun
Pangu
अवलंबित्व किंवा गरज
dependence or handicap
आपणचि Adverb
Aapanachi
स्वतःहून
by itself
प्रकाशत Verb
Prakashat
उजळणे किंवा प्रकट होणे
shining or manifesting

💡 अर्थ

ज्या ठिकाणी मनामध्ये फळाची आशा किंवा कोणताही संकल्प नसतो आणि कर्माचे ओझे नसते, तिथे आत्मज्ञान आपोआप प्रकट होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाच्या प्रकटीकरणाची स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या मनात 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही स्वार्थी संकल्प (कलंक) उरत नाही, आणि जेव्हा तो कर्माच्या फळावर अवलंबून राहत नाही (पांगु), तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. अशा शुद्ध आणि शांत अंतःकरणात आत्मज्ञान बाहेरून मिळवावे लागत नाही, तर ते सूर्यासारखे स्वतःहून प्रकाशित होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि बुद्धी अधिक तल्लख चालते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत मार्कांचा विचार सोडून फक्त विषयाच्या आकलनावर लक्ष दिल्यास ज्ञान आपोआप मिळते.

📌 संदर्भ

निष्काम कर्म आणि शुद्ध अंतःकरणामुळे आत्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 16

म्हणोनि जो हा ऐसा । न भजेचि गा मानसा । तो पापराशी भरंवसा । जाणावा पैं ॥ १६ ॥

"Therefore, he who does not follow this (path of duty) in his mind, know him for certain to be a heap of sins."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
भजेचि Verb
Bhajechi
अनुसरण करणे / भजणे
Follows or practices
मानसा Noun
Manasa
मनात
In the mind
पापराशी Noun
Paparashi
पापाचा ढीग
Heap of sins
भरंवसा Adverb
Bharavasa
खात्रीने / नक्कीच
Certainly
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा / समजावा
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून जो मनुष्य आपल्या मनात या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करत नाही, तो नक्कीच पापाचा ढीग आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सृष्टीचे चक्र सुरळीत चालण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आपले विहित कर्म करणे आवश्यक आहे. जो मनुष्य केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करतो आणि समाजाप्रती किंवा निसर्गाप्रती असलेले आपले कर्तव्य (यज्ञरूपी कर्म) पार पाडत नाही, तो केवळ पापाचेच जीवन जगत असतो. अशा व्यक्तीचे अस्तित्व जगासाठी ओझे ठरते, कारण तो घेतो तर सर्वकाही पण परत काहीच देत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याला मिळालेल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडाव्यात. उदाहरणार्थ, जर एखादा नागरिक कर भरत नसेल किंवा सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करत असेल, तर तो या ओवीनुसार कर्तव्यापासून च्युत झाला आहे असे म्हणता येईल.

📌 संदर्भ

सृष्टीचक्र आणि यज्ञसंस्थेचे महत्त्व सांगताना, जे लोक आपले कर्तव्य बजावत नाहीत त्यांच्या दोषांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 181

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैशीं बीजें भाजिलीं सतीं। न रुजती पुन्हा॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not lead to the sense of doership; just as seeds, once roasted, do not sprout again."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कर्तेपणा Noun
Kartēpaṇā
कर्तेपणाचा भाव / अहंकार
Sense of doership
भाजिलीं Adjective
Bhājilī̃
भाजलेली
Roasted or burnt
बीजें Noun
Bījē̃
बियाणे
Seeds
रुजती Verb
Rujatī
उगवणे / अंकुरणे
To sprout or germinate

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा पेरले तरी उगवत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी माणसाने केलेली कर्मे त्याला कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण शक्ती नष्ट होते आणि ते पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्ञानी मनुष्य जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण तो त्या कर्मांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा