🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एखाद्या व्यक्तीने भूतकाळात कितीही मोठी पापे केली असली, तरी आत्मज्ञानामुळे ती सर्व नष्ट होतात. ज्ञान हे एका मोठ्या नौकेसारखे (प्लव) आहे, जे माणसाला संसाराच्या आणि पापांच्या दुस्तर सागरातून सुखरूप बाहेर काढते. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश मिळाला की अज्ञानामुळे घडलेली पापे टिकू शकत नाहीत. हे ज्ञान मनुष्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची ओळख करून देते, ज्यामुळे पापांचे अस्तित्वच संपून जाते.

आपल्याकडून काही चूक झाली तर निराश न होता, त्यातून बोध घेऊन (ज्ञान मिळवून) स्वतःला सुधारणे. उदाहरण: परीक्षेत नापास झाल्यावर रडत न बसता, अभ्यासाची योग्य पद्धत शिकून पुन्हा यशस्वी होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात की ज्ञान कसे तारक ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, प्रकृतीच्या त्रिगुणांच्या प्रभावामुळे कोणताही जीव क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही. 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हणणे हा केवळ एक भ्रम आहे, कारण शरीर धारण केल्यावर श्वासोच्छवास, पाहणे, ऐकणे यांसारखी नैसर्गिक कर्मे चालूच राहतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्मातील फळाची आशा सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा शहाणपणा आहे. कर्मापासून पळ काढणे हे मानवी स्वभावाच्या विरुद्ध आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी तो अभ्यास करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण ते त्याचे कर्तव्य आहे. कर्माचा कंटाळा करण्यापेक्षा ते आनंदाने स्वीकारणे हेच या ओवीचे शिक्षण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की पूर्णपणे निष्क्रिय राहणे कोणत्याही जीवासाठी अशक्य आहे.