🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर लक्षण सांगतात. ते कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा धोक्याची जाणीव होते किंवा स्वतःच्या इच्छेने आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कडक कवचात ओढून घेते, तेव्हा ते पूर्णपणे सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहात न पडता, आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो आणि त्यांना अंतर्मुख करतो, त्याची प्रज्ञा किंवा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून 'स्वेच्छेने' आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहापासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. जसे कासव स्वतःला वाचवण्यासाठी अंगे आत घेते, तसे आपण प्रगतीसाठी अनावश्यक गोष्टींपासून मन बाजूला काढले पाहिजे.

स्थितप्रज्ञ मनुष्य कसा ओळखावा, या अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःला कर्ता मानून 'मी मारणारा आहे' असे म्हणतो, किंवा जो स्वतःला देह मानून 'मी मारला गेलो' असे समजतो, ते दोघेही भ्रमात आहेत. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. तो अविकारी आणि शाश्वत आहे. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचा नाश होत नाही, त्यामुळे मारणे किंवा मारले जाणे या क्रिया आत्म्याला लागू होत नाहीत. हे अज्ञान घालवण्यासाठी आत्मज्ञानाची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा आपण स्वतःला 'मी संपलो' असे मानतो. पण या ओवीवरून आपण हे शिकले पाहिजे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही संपत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले अस्तित्व संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ते आकाशाचे उदाहरण देतात - जर आकाशात आकाश मिळवले, तर ते वेगळे दिसत नाही, ते एकरूपच असते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी' (जीवात्मा) आणि 'परमात्मा' यांच्यातील भेद संपतो. तो स्वतःच्या मूळ चैतन्य स्वरूपात पूर्णपणे विलीन होतो. ही स्थिती द्वैतभाव नष्ट होऊन केवळ शुद्ध स्वरूपाचा अनुभव येण्याची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळे किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठ समजतो, तेव्हा हा विचार करावा की आपण सर्व एकाच चैतन्याचा भाग आहोत. उदाहरणार्थ, रागाच्या वेळी स्वतःला शांत करण्यासाठी 'मी मूळचा शांत स्वरूपाचा आहे' हा विचार करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील अद्वैत स्थितीचे स्पष्टीकरण देत आहेत.