🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा बंधनांपासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगाचे व्यवहार चालतात पण सूर्य त्या व्यवहारांत अडकत नाही, तसेच ईश्वराचे आहे. हे गुपित जेव्हा प्राचीन मुमुक्षूंना (मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना) समजले, तेव्हा त्यांनी कर्माचा त्याग न करता, कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडला. त्यांनी आपली विहित कर्मे केली पण ती ईश्वराला अर्पण करून केली, ज्यामुळे ते संसारात राहूनही मुक्त झाले.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती कुटुंबाप्रती असलेले आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि समाधान मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण कर्माच्या बंधनापासून कसे अलिप्त आहेत आणि हे ओळखून प्राचीन साधकांनी मोक्ष कसा मिळवला, याचे मार्गदर्शन येथे दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.