←
शुक्रवार, 23 नोव्हेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 77

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मचि कर्म होय । हें विवंचितां डोळयांसि न ये । बुद्धीच्याही ॥ ७७ ॥

"Where action becomes inaction, and inaction itself becomes action; this, when contemplated, does not come to the eyes of even the intellect."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or deed
अकर्म Noun
Akarma
कर्माचा अभाव किंवा फळाची अपेक्षा नसलेले कर्म
Inaction or selfless action
विवंचितां Verb
Vivanchita
विचार केला असता किंवा शोध घेतला असता
While contemplating or analyzing
डोळयांसि Noun
Dolyansi
दृष्टीला किंवा डोळ्यांना
To the eyes or vision
बुद्धीच्याही Noun
Buddhichyahi
बुद्धीला सुद्धा
Even to the intellect

💡 अर्थ

जेथे कर्मामध्ये अकर्म (कर्म न करणे) दिसते आणि अकर्मामध्ये कर्म दिसते, हे रहस्य विचार केला तरी साध्या बुद्धीला लवकर समजत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची गहन गती स्पष्ट करतात. आत्मज्ञानी पुरुष जेव्हा कर्म करतो, तेव्हा तो स्वतःला कर्ता मानत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' होते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात, तर ते 'अकर्म' असूनही 'कर्म'च असते. हा सूक्ष्म भेद ओळखणे सामान्य बुद्धीच्या पलीकडचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, जेणेकरून त्याचा मानसिक ताण येणार नाही.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 147

तुज उचित कर्म करणें । परी फळासीं संगु न धरणें । आणि कुकर्माचेनि नांवें नेणें । प्रवृत्ती होआवें ॥ १४७ ॥

तुज उचित कर्म करणे । परी फळाशी संग न धरणे । आणि कुकर्माच्या नावानेही । प्रवृत्त न होणे ॥ १४७ ॥

"You are entitled to perform your duty, but not to the fruits of your actions. Do not let the fruit of action be your motive, and do not be attached to performing wrong deeds."

उचित Adjective
Uchit
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
संगु Noun
Sangu
आसक्ती किंवा ओढ
Attachment or longing
फळासीं Noun
Phalaasi
परिणामाशी किंवा फळाशी
With the fruit or result
कुकर्माचेनि Noun
Kukurmache ni
वाईट कर्माच्या
Of bad deeds
प्रवृत्ती Noun
Pravrutti
कल किंवा ओढ
Inclination or tendency

💡 अर्थ

तुला तुझे विहित कर्तव्य कर्म करणेच योग्य आहे, पण त्या कर्माच्या फळाची आशा धरू नकोस. तसेच, वाईट कर्मांकडे कधीही वळू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 127

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्यचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणोनि तूं आतां । उचित कर्म पंडुसुता । आचरे पां निभ्रांता । विहित जे ॥ १२७ ॥

"Therefore, perform your prescribed duties, O son of Pandu, with a steady and doubtless mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Proper/Right
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुना)
Son of Pandu
आचरे Verb
Achare
कर/आचरण कर
Perform/Practice
निभ्रांता Adverb
Nibhranta
संशयविरहित
Without doubt
विहित Adjective
Vihit
नेमून दिलेले
Prescribed/Ordained

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता संशय सोडून तुला जे योग्य आणि शास्त्रशुद्ध कर्म नेमून दिले आहे, ते नीटपणे कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा