←
गुरुवार, 01 नोव्हेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 17

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

तरी कर्माचें रूप जाणावें । आणि विकर्माचेंही ओळखावें । मग अकर्माचेंही पाहावें । पूर्णपणें ॥

"One should understand the nature of action, and also understand the nature of forbidden action; and one should also clearly see the nature of inaction."

कर्माचें Noun
Karmācē
कर्माचे
of action
रूप Noun
Rūpa
स्वरूप
nature/form
जाणावें Verb
Jāṇāvē
जाणून घ्यावे
should know
विकर्माचें Noun
Vikarmācē
निषिद्ध कर्माचे
of forbidden action
ओळखावें Verb
Oḷakhāvē
ओळखावे
should recognize
अकर्माचें Noun
Akarmācē
कर्मशून्यतेचे
of inaction
पूर्णपणें Adverb
Pūrṇapaṇē
पूर्णपणे
completely

💡 अर्थ

कर्माचे स्वरूप काय आहे, चुकीचे कर्म (विकर्म) कोणते आणि कर्म न करणे (अकर्म) म्हणजे काय, हे नीट समजून घेतले पाहिजे. कर्माची गती समजायला खूप कठीण आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्माचा मार्ग अत्यंत गहन आणि सूक्ष्म आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे. मनुष्याने तीन गोष्टींमधील फरक ओळखला पाहिजे: १. विहित कर्म (जे करणे कर्तव्य आहे), २. विकर्म (जे शास्त्रविरुद्ध किंवा निषिद्ध आहे) आणि ३. अकर्म (कर्मात असूनही कर्तेपणाचा अभिमान नसणे). जोपर्यंत या तिन्हींचा बोध होत नाही, तोपर्यंत मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की मोठे ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळून जातात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण परीक्षेत चोरी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हे 'अकर्मा'कडे नेणारे पाऊल आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म भेद आणि कर्माची गहनता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 111

जेणें अंतरीं सुख देखिलें । जो आत्मबोधें सुखावला । तोचि परब्रह्म जाहला । देहींच असतां ॥

जेणे अंतरी सुख देखिले । जो आत्मबोधे सुखावला । तोचि परब्रह्म जाहला । देहींच असतां ॥

"He who has seen bliss within, who is gladdened by self-realization, he alone has become the Supreme Spirit while yet in the body."

जेणें Pronoun
Jene
ज्याने
By whom
अंतरीं Noun
Antari
हृदयात किंवा मनात
Within the heart or mind
देखिलें Verb
Dekhile
पाहिले किंवा अनुभवले
Saw or experienced
आत्मबोधें Noun
Aatmabodhe
आत्मज्ञानाने
By self-knowledge
सुखावला Verb
Sukhavala
आनंदी झाला
Became happy
परब्रह्म Noun
Parabrahma
परमात्मा किंवा सर्वोच्च तत्व
The Supreme Reality
देहींच Noun
Dehicha
शरीरात असतानाच
While in the body

💡 अर्थ

ज्याला आपल्या स्वतःच्या मनातच खरे सुख सापडले आहे आणि जो आत्मज्ञानामुळे आनंदी झाला आहे, तो माणूस या शरीरात जिवंत असतानाच परब्रह्म (ईश्वर) झाला आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जीवन्मुक्ती'चे लक्षण सांगत आहेत. सामान्य माणूस सुखासाठी बाह्य जगावर आणि विषयांवर अवलंबून असतो, परंतु जो योगी आपल्या अंतरात्म्यात डोकावतो, त्याला तिथेच अक्षय सुखाचा ठेवा सापडतो. 'आत्मबोध' म्हणजे स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखणे. ज्याला हे ज्ञान झाले आहे, त्याचे मन बाह्य जगातील द्वंद्वांनी (सुख-दुःख) विचलित होत नाही. असा पुरुष देहाने या जगात वावरत असला, तरी त्याचे अस्तित्व परब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन वस्तू खरेदी करणे किंवा इतरांची स्तुती) आनंद शोधतो, जो तात्पुरता असतो. या ओवीचा वापर करून आपण हे शिकू शकतो की, जेव्हा आपण ध्यान किंवा शांत चिंतनाद्वारे स्वतःच्या मनाशी जोडले जातो, तेव्हा आपल्याला मिळणारी शांती ही कायमस्वरूपी असते. उदाहरणार्थ, कामाच्या तणावात बाहेरून उपाय शोधण्यापेक्षा ५ मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आंतरिक सुख मिळते.

📌 संदर्भ

बाह्य विषयांत सुख न शोधता स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या जीवन्मुक्त महात्म्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 147

तुज उचित कर्म करणें । परी फळासीं संगु न धरणें । आणि कुकर्माचेनि नांवें नेणें । प्रवृत्ती होआवें ॥ १४७ ॥

तुज उचित कर्म करणे । परी फळाशी संग न धरणे । आणि कुकर्माच्या नावानेही । प्रवृत्त न होणे ॥ १४७ ॥

"You are entitled to perform your duty, but not to the fruits of your actions. Do not let the fruit of action be your motive, and do not be attached to performing wrong deeds."

उचित Adjective
Uchit
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
संगु Noun
Sangu
आसक्ती किंवा ओढ
Attachment or longing
फळासीं Noun
Phalaasi
परिणामाशी किंवा फळाशी
With the fruit or result
कुकर्माचेनि Noun
Kukurmache ni
वाईट कर्माच्या
Of bad deeds
प्रवृत्ती Noun
Pravrutti
कल किंवा ओढ
Inclination or tendency

💡 अर्थ

तुला तुझे विहित कर्तव्य कर्म करणेच योग्य आहे, पण त्या कर्माच्या फळाची आशा धरू नकोस. तसेच, वाईट कर्मांकडे कधीही वळू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा