←
गुरुवार, 27 सप्टेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 303

म्हणोनि अर्जुना हें जाणावें | जे विषय सर्वथा त्याजावे | मग इंद्रियें आपैसीं स्वभावें | निभ्रांत होती || ३०३ ||

"Therefore, O Arjuna, understand this: one should renounce all sense objects; then the senses will naturally become steady without doubt."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग / विषय
Sense objects
त्याजावे Verb
Tyajave
त्याग करावा / सोडावे
Should be renounced
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आपैसीं Adverb
Aapaisi
आपोआप
Automatically
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे / स्वभावाने
Naturally
निभ्रांत Adjective
Nibhranta
निश्चितपणे / स्थिर
Undoubtedly / Steady

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, हे लक्षात घे की विषयांचा (भोगांचा) पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे. असे केल्यावर इंद्रिये आपोआप आणि सहजपणे स्थिर होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य विषयांमध्ये (जसे की चव, रूप, शब्द) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याची इंद्रिये चंचल राहतात. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या विषयांचा मोह सोडतो, तेव्हा इंद्रियांना बाहेर धावण्यासाठी कोणतेही कारण उरत नाही. परिणामी, ती इंद्रिये कोणत्याही कष्टाशिवाय नैसर्गिकरित्या अंतर्मुख आणि शांत होतात. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच स्थितप्रज्ञतेकडे जाणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून (विषयांपासून) दूर राहणे आवश्यक आहे. एकदा का हे अडथळे दूर झाले की मन आपोआप अभ्यासात किंवा कामात लागते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर ताबा मिळवून मन स्थिर कसे करावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 186

जैसा पूर्ण सरितापती । न चळे न ओसंडे कधीं । तैसीच जयाची बुद्धी । क्षोभ न पावे ॥

"As the ocean, the lord of rivers, is always full and neither moves nor overflows, so is the intellect of such a person which remains undisturbed."

सरितापती Noun
saritāpatī
समुद्र (नद्यांचा पती)
Ocean (Lord of rivers)
न चळे Verb
na caḷe
विचलित होत नाही
Does not waver
ओसंडे Verb
ōsaṇḍē
मर्यादा ओलांडणे
Overflow
बुद्धी Noun
buddhī
विचारशक्ती
Intellect
क्षोभ Noun
kṣōbha
खळबळ किंवा अस्वस्थता
Agitation or disturbance

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र नद्यांनी भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही किंवा हलत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 54

तैसे ते कुरुबळ । अचाट आणि प्रबळ । देखिले सज्ज सकळ । अर्जुने तेथ ॥

"In that manner, Arjuna saw the Kaurava forces there, immense and powerful, all fully prepared."

कुरुबळ Noun
Kurubala
कौरवांचे सैन्य
Kaurava army
अचाट Adjective
Achaat
अफाट किंवा प्रचंड
Immense or vast
प्रबळ Adjective
Prabal
शक्तिशाली
Powerful
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
सज्ज Adjective
Sajja
तयार
Ready or prepared
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे अर्जुनाने तिथे कौरवांचे ते सैन्य पाहिले, जे अत्यंत अफाट, शक्तिशाली आणि युद्धासाठी पूर्णपणे तयार होते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा