←
शनिवार, 22 सप्टेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 39

म्हणोनि इंद्रियांतें न दमिजे । तरी विषयसुख न सेविजे । आणि मन हें न जिंकिजे । तरी न होय ॥ ३९ ॥

"Therefore, if the senses are not subdued, if the pleasures of the objects are not avoided, and if this mind is not conquered, then it (liberation) does not happen."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
दमिजे Verb
Damije
दमन करावे / ताबा ठेवावा
To restrain or control
विषयसुख Noun
Vishaysukh
इंद्रियांचे भोग किंवा सुख
Sensual pleasures
सेविजे Verb
Sevije
उपभोग घेणे
To enjoy or consume
जिंकिजे Verb
Jinkije
जिंकावे
To conquer

💡 अर्थ

म्हणून जर आपण आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला नाही, विषयांच्या सुखाचा त्याग केला नाही आणि आपल्या मनाला जिंकले नाही, तर आत्मज्ञान किंवा मोक्ष मिळणे शक्य नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकासाठी अत्यंत आवश्यक अशा शिस्तीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना आवरत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य जगातील क्षणिक सुखांच्या जाळ्यात अडकलेला राहतो. केवळ शरीराने त्याग करून चालत नाही, तर मनावर विजय मिळवणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मन विषयांकडे धावते, तोपर्यंत आत्मसाक्षात्कार किंवा खरी शांती प्राप्त होऊ शकत नाही. इंद्रियदमन आणि मनःशांती या आध्यात्मिक प्रगतीच्या पायाभूत पायऱ्या आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याने मोबाईल किंवा खेळासारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींवर (इंद्रियांवर) ताबा मिळवणे आणि मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे आवश्यक आहे. मनावर ताबा मिळवल्याशिवाय कोणतेही मोठे ध्येय साध्य होत नाही.

📌 संदर्भ

मोक्षप्राप्तीसाठी इंद्रियनिग्रह आणि मन जिंकणे किती अनिवार्य आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 8

तरी हे राज्य निष्कंटक। आणि सकळ संपत्तीचे पीक। कीं देवाधिपतीचें कौतुक। पाविजे जरी॥

"Even if I gain an unrivaled and prosperous kingdom on earth or lordship over the gods, it will not drive away this grief."

निष्कंटक Adjective
Nishkantaka
अडथळ्याविना
Without obstacles
संपत्ती Noun
Sampatti
धन-दौलत
Wealth
कौतुक Noun
Kautuka
वैभव किंवा आश्चर्य
Glory or Wonder
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होणे
To attain
देवाधिपती Noun
Devadipati
देवांचा राजा
Lord of gods
सकळ Adjective
Sakala
सर्व
All

💡 अर्थ

जरी मला पृथ्वीवरचे बिनविरोध राज्य आणि सर्व संपत्ती मिळाली, किंवा देवांचे इंद्रपद प्राप्त झाले, तरी माझे दुःख दूर होणार नाही.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाची मनस्थिती वर्णन करतात. अर्जुन म्हणतो की, केवळ बाह्य जगातील सत्ता किंवा संपत्ती मिळवून मनातील खोलवर असलेला शोक आणि मोह दूर होऊ शकत नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत इंद्रियांना सुकवून टाकणारे हे दुःख कोणत्याही भौतिक सुखाने शांत होणार नाही. हे तत्त्वज्ञान सांगते की खरी शांती ही आंतरिक असते, बाह्य वस्तूंमध्ये नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

केवळ पैशाने किंवा वस्तूने सुख शोधण्यापेक्षा मनाची शांती महत्त्वाची आहे हे यातून शिकावे. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या पदावर काम करणाऱ्या व्यक्तीला जर मानसिक समाधान नसेल, तर त्याला त्या पदाचा आनंद घेता येत नाही.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपली मानसिक अवस्था सांगताना म्हटले आहे की भौतिक सुखे त्याच्या दुःखावर उपाय नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 72

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

तोचि मनुष्यांतू जाण । सकळ कर्माचा निधान । तोचि योगयुक्तु पावन । कृतकृत्यु तो ॥

"Know him alone to be wise among men; he is the storehouse of all actions; he is the holy one joined in Yoga, and he has fulfilled his life's purpose."

मनुष्यांतू Noun
Manushyantu
माणसांमध्ये
Among humans
निधान Noun
Nidhan
साठा किंवा स्थान
Repository or treasure
योगयुक्तु Adjective
Yogayuktu
योगाने युक्त असलेला
United in Yoga
पावन Adjective
Pavan
पवित्र
Holy or pure
कृतकृत्यु Adjective
Krutakrutyu
ज्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे असा
One who has fulfilled his purpose

💡 अर्थ

जो माणूस कर्मामध्ये अकर्म आणि अकर्मामध्ये कर्म पाहतो, तोच माणसांमध्ये खरा बुद्धिमान, योगी आणि आपले कर्तव्य पूर्ण करणारा आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो पुरुष कर्माच्या ठिकाणी अकर्म (म्हणजे मी कर्ता नाही ही भावना) पाहतो आणि अकर्माच्या ठिकाणी कर्म पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. असा पुरुष बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला तरी अंतर्यामी तो कर्माच्या फळापासून अलिप्त असतो. तो आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. तोच खरा योगयुक्त आणि पवित्र पुरुष असून त्याने जीवनाचे सार्थक केले आहे असे समजावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्या ज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात जो कर्माच्या बंधनातून मुक्त झाला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा