🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योग्याच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर होतो. 'आपणपां आपणुचि' याचा अर्थ असा की, तिथे दुसरा कोणताही विचार उरत नाही; केवळ स्वतःचे आत्मस्वरूप उरते. असा साधक बाह्य जगाचा विसर पाडून स्वतःच्या चैतन्यात एकरूप होऊन जातो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कामाच्या व्यापात खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ डोळे मिटून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, यामुळे मनःशांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूच्या गोंधळाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या इशाऱ्याचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, जर तू युद्धापासून पळ काढलास, तर तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करतील. ते तुझ्याबद्दल असे अपशब्द (अवाच्य बोल) वापरतील जे ऐकणे अत्यंत क्लेशदायक असेल. एका शूर योद्ध्यासाठी आपली प्रतिष्ठा गमावणे आणि लोकांकडून भ्याड म्हणून हिणवले जाणे हे प्रत्यक्ष मृत्यू पावण्यापेक्षाही अधिक वेदनादायक असते. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि आत्मसन्मान हा प्राणापेक्षा प्रिय असतो, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

आपल्या जबाबदारीतून पळ काढल्यास समाजात आपली मानहानी होते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी जर एखादा माणूस आपली जबाबदारी झटकून पळाला, तर लोक त्याच्यावर टीका करतात, जी टीका सहन करणे मरणापेक्षा कठीण असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धापासून परावृत्त झाल्यास होणाऱ्या मानहानीबद्दल आणि शत्रूंच्या बोचऱ्या शब्दांबद्दल सावध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले जे 'उचित कर्म' (योग्य कर्तव्य) आहे, ते कधीही टाळू नये. हे कर्म करताना ते केवळ ओझे म्हणून न करता 'सप्रेम' म्हणजे अत्यंत आवडीने आणि निष्ठेने करावे. तसेच ते 'यथाविधी' म्हणजे शास्त्राने किंवा नियमांनी सांगितलेल्या योग्य पद्धतीनेच करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य अशा प्रकारे पार पाडतो, तेव्हाच आपल्याला 'परम धर्म' म्हणजे आध्यात्मिक उन्नती आणि ईश्वरी कृपा प्राप्त होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि शुद्ध भावनेने करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे टाळण्यापेक्षा ती अधिक चांगल्या प्रकारे कशी होतील याकडे लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि नियोजित पद्धतीने (वेळापत्रकानुसार) करावा.

आपले कर्तव्य योग्य भावनेने केल्यास आध्यात्मिक पूर्णत्व कसे मिळते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.