←
मंगळवार, 28 ऑगस्ट 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 303

म्हणोनि अर्जुना हें जाणावें | जे विषय सर्वथा त्याजावे | मग इंद्रियें आपैसीं स्वभावें | निभ्रांत होती || ३०३ ||

"Therefore, O Arjuna, understand this: one should renounce all sense objects; then the senses will naturally become steady without doubt."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग / विषय
Sense objects
त्याजावे Verb
Tyajave
त्याग करावा / सोडावे
Should be renounced
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आपैसीं Adverb
Aapaisi
आपोआप
Automatically
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे / स्वभावाने
Naturally
निभ्रांत Adjective
Nibhranta
निश्चितपणे / स्थिर
Undoubtedly / Steady

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, हे लक्षात घे की विषयांचा (भोगांचा) पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे. असे केल्यावर इंद्रिये आपोआप आणि सहजपणे स्थिर होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य विषयांमध्ये (जसे की चव, रूप, शब्द) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याची इंद्रिये चंचल राहतात. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या विषयांचा मोह सोडतो, तेव्हा इंद्रियांना बाहेर धावण्यासाठी कोणतेही कारण उरत नाही. परिणामी, ती इंद्रिये कोणत्याही कष्टाशिवाय नैसर्गिकरित्या अंतर्मुख आणि शांत होतात. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच स्थितप्रज्ञतेकडे जाणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून (विषयांपासून) दूर राहणे आवश्यक आहे. एकदा का हे अडथळे दूर झाले की मन आपोआप अभ्यासात किंवा कामात लागते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर ताबा मिळवून मन स्थिर कसे करावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 29

तरी उचित हें न विचारितां । काय रडसी काय निष्ठुरता । हें न कळे तुज चित्ता । काय जाहलें ॥ २९ ॥

"Thus, without considering what is proper, why do you cry? What is this hardness/delusion? I do not understand what has happened to your mind."

उचित Adjective
uchita
योग्य/उचित
proper/right
विचारितां Verb
vicharita
विचार करणे
considering/thinking
रडसी Verb
radasi
रडतोस
crying
निष्ठुरता Noun
nishthurata
कठोरपणा/मोह
hardness/delusion
चित्ता Noun
chitta
मन/अंतःकरण
mind/consciousness
कळे Verb
kale
समजणे
understand
जाहलें Verb
jahale
झाले
happened
तुज Pronoun
tuja
तुला
to you

💡 अर्थ

अरे अर्जुना, काय योग्य आहे याचा विचार न करता तू का रडत आहेस? तुझ्या मनात ही कसली निष्ठुरता किंवा मोह आला आहे? तुला नक्की काय झाले आहे हेच समजत नाहीये.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

📌 संदर्भ

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 351

आणि विषयांतें जरी सेविले । तरी तेथें कांहीं न बाधिले । जैसें जळीं जळचरें संचरले । परी जळें न भिजती ॥ ३५१ ॥

"And even if they experience sense objects, they are not bound by them; just as aquatic animals move in water but are not wetted by it."

विषयांतें Noun
Vishayante
इंद्रियांचे विषय (भोग)
Sense objects
सेविले Verb
Sevile
उपभोगले
Consumed or enjoyed
बाधिले Verb
Badhile
अडकले किंवा बाधित झाले
Affected or bound
जळचरें Noun
Jalachare
पाण्यात राहणारे प्राणी
Aquatic animals
संचरले Verb
Sancharale
वावरले किंवा फिरले
Moved or roamed
भिजती Verb
Bhijati
ओले होणे
To get wet

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यात असूनही भिजत नाहीत, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष विषयांचा उपभोग घेऊनही त्यात अडकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा