←
शनिवार, 28 जुलै 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 91

म्हणोनि कर्माचां ठायीं । जेणें सांडिली अहंता पाहीं । तोचि संन्यासी तिहीं । लोकीं जाणावा ॥

"Therefore, he who has cast off egoism in the performance of actions, know him alone to be a Sanyasi in the three worlds."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचां Noun
Karmacham
कर्माच्या ठिकाणी
In the actions
सांडिली Verb
Sandili
त्यागली किंवा सोडली
Abandoned or cast off
अहंता Noun
Ahanta
अहंकार किंवा मीपणा
Ego or I-ness
संन्यासी Noun
Sanyasi
विरक्त किंवा संन्यासी
Renunciant
तिहीं Adjective
Tihim
तिन्ही
Three
लोकीं Noun
Lokim
लोकांमध्ये (जगात)
In the worlds

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने कर्माच्या ठिकाणी असलेला आपला अहंकार (मीपणा) सोडून दिला आहे, त्यालाच तिन्ही लोकांत खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यासाचे खरे मर्म उलगडून सांगतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, परंतु महाराज म्हणतात की खरा संन्यास हा बाह्य कृतीत नसून अंतर्मनात असतो. जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खरा संन्यासी होय. असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला त्रैलोक्यात वंदनीय मानले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, जसे की अभ्यास किंवा घरची कामे, 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचा गाजावाजा न करणे म्हणजे अहंता सोडणे होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची व्याख्या सांगत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 234

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

हा शस्त्रें न तुटे । पावकें न जळे । हा जळें न विटे । शोषू न शके ॥ २३४ ॥

"This [Soul] is not broken by weapons, not burnt by fire, not dissolved by water, and cannot be dried [by wind]."

शस्त्रें Noun
shastren
शस्त्राने
by weapons
पावकें Noun
pavaken
अग्नीने
by fire
जळे Verb
jale
जळतो
burns
विटे Verb
vite
भिजतो किंवा खराब होतो
decays or dissolves
शोषू Verb
shoshu
सुकवणे
to dry up

💡 अर्थ

हा आत्मा शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्याने ओला होत नाही (विरघळत नाही) आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे अविनाशित्व आणि निर्विकारत्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला नष्ट करू शकत नाही. शस्त्रे केवळ जड वस्तूंना किंवा शरीराला छेद देऊ शकतात, पण आत्मा हा सूक्ष्म आणि अभेद्य असल्याने त्याला शस्त्रे स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी ज्याप्रमाणे लाकूड जाळतो, तसा तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा स्वतःच तेजोरूप आहे. पाणी त्याला भिजवून खराब करू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा निसर्गाच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा आणि शाश्वत आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची किंवा मोठ्या नुकसानीची भीती वाटते, तेव्हा हे ज्ञान आपल्याला धीर देते. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवली किंवा शरीराला आजार झाला, तरी आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) सुरक्षित आहे, हे समजल्यास मानसिक शांती मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो कसा अविनाशी आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 41

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

जैसा धूमें धंविला अनळु । कीं मळें झांकला मुकुर निर्मळु । कां गर्भ वेढिला विटाळु । जरायें जेवीं ॥

"As fire is enveloped by smoke, as a mirror by dust, and as an embryo by the womb, so is this (knowledge) covered by it (desire)."

धूमें Noun
Dhume
धुराने
By smoke
अनळु Noun
Analu
अग्नी
Fire
मुकुर Noun
Mukuru
आरसा
Mirror
निर्मळु Adjective
Nirmalu
स्वच्छ
Pure/Clean
जरायें Noun
Jarayen
गर्भाशयाच्या आवरणाने
By the placenta
वेढिला Verb
Vedhila
वेढलेला
Enveloped/Covered

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे धुराने अग्नी झाकला जातो, धुळीने आरसा झाकला जातो किंवा वारेने (गर्भाशयाच्या पिशवीने) गर्भ वेढलेला असतो, त्याप्रमाणे या कामवासनेने ज्ञान झाकलेले असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की मानवी बुद्धी आणि ज्ञान हे उपजत शुद्ध असतात, परंतु काम (वासना) आणि क्रोध यांसारख्या विकारांमुळे ते झाकले जातात. त्यांनी तीन सुंदर दृष्टांत दिले आहेत. धूर अग्नीला नष्ट करत नाही पण तो दिसू देत नाही; धूळ आरशाला नष्ट करत नाही पण प्रतिबिंब पाहू देत नाही. तसेच, वासना ज्ञानाला नष्ट करत नाही, पण त्यावर एक आवरण निर्माण करते ज्यामुळे माणसाला सत्याचे दर्शन घडत नाही. जोपर्यंत हे आवरण दूर होत नाही, तोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाची ओळख पटत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या किंवा हव्यासाच्या भरात असतो, तेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे चांगले गुण दिसत नाहीत. हा राग म्हणजे 'धूर' आहे जो आपल्या विवेकाच्या 'अग्नी'ला झाकून टाकतो. अशा वेळी शांत राहून विचार केल्यास आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की काम (वासना) हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे आणि तो मनुष्याच्या विवेकावर कशा प्रकारे आवरण घालतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा