🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोपर्यंत मनातील वासना आणि फळाची आशा जिवंत आहे, तोपर्यंत माणूस कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ शरीर निष्क्रिय ठेवल्याने अंतःकरण शुद्ध होत नाही. खऱ्या नैष्कर्म्यासाठी आत्मज्ञान आणि फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करणे सोडून दिले, तर त्याला यश मिळणार नाही. त्याऐवजी, त्याने निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे प्रगती नव्हे.

अर्जुनाला कर्माचा त्याग आणि कर्मयोग यातील सूक्ष्म फरक सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, तू विनाकारण मनात संभ्रम का निर्माण करत आहेस? जर तू तुझ्या क्षत्रिय धर्माचा विचार केलास, तर तुला समजेल की या प्रसंगी युद्ध करणे हेच तुझे परम कर्तव्य आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्यासाठी सर्वात कल्याणकारी असते. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म पार पाडणे हाच खरा मार्ग आहे, असे मार्गदर्शन येथे केले आहे.

जेव्हा आपण आपल्या कर्तव्याबद्दल संभ्रमात असतो, तेव्हा आपल्या मूळ जबाबदाऱ्यांकडे लक्ष देऊन निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह सोडून अभ्यास करणे हा त्याचा 'विद्यार्थी धर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि स्वधर्माचे पालन करण्याच्या महत्त्वाची आठवण करून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार (अवसरें) आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ते कर्म 'विहित' म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले आपले कर्तव्य आहे, असे मानून ते नि:संशयपणे पूर्ण करावे. कर्मापासून पळ काढणे हा मार्ग नसून, प्राप्त कर्तव्य निष्ठेने पार पाडणे हाच खरा परमार्थ आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे, तर वेळेवर अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित' आणि 'विहित' कर्म आहे. आळस करून ते टाळण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य मानून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज प्राप्त परिस्थितीनुसार येणाऱ्या कर्तव्याचे पालन करणे हेच कसे महत्त्वाचे आहे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.