←
मंगळवार, 22 मे 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 2

एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥

मग तो विवस्वतु मनूसी सांगे । मनू इक्ष्वाकूसि उपदेशे । ऐसी हे परंपरेच्या मार्गें । राजर्षीं पाविली ॥

"Then Vivasvan told it to Manu, and Manu instructed Ikshvaku. In this way, through the path of tradition, the royal sages attained it."

विवस्वतु Noun
Vivasvatu
सूर्य
The Sun God
मनूसी Noun
Manūsī
मनूला
To Manu
उपदेशे Verb
Upadēśē
उपदेश केला
Instructed or taught
परंपरेच्या Noun
Paramparēcyā
परंपरेने
Through lineage or tradition
राजर्षीं Noun
Rājarṣīṃ
राजर्षींना
To the royal sages
पाविली Verb
Pāvilī
प्राप्त झाली
Attained or reached

💡 अर्थ

मग विवस्वताने (सूर्याने) हे ज्ञान मनूला सांगितले आणि मनूने इक्ष्वाकूला उपदेश केला. अशा प्रकारे परंपरेने हे ज्ञान राजर्षींना प्राप्त झाले.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, हे श्रेष्ठ योगज्ञान एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे परंपरेने चालत आले. सूर्याने हे ज्ञान आपला पुत्र वैवस्वत मनु याला दिले, आणि मनुने ते आपला पुत्र राजा इक्ष्वाकु याला दिले. अशा प्रकारे अनेक राजर्षींनी (जे राजे असूनही ऋषींप्रमाणे ज्ञानी होते) हे आत्मज्ञान प्राप्त केले. ही एक अखंड गुरु-शिष्य परंपरा होती, ज्यामुळे ज्ञानाची शुद्धता टिकून राहिली.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या घरातील चांगले संस्कार आणि कौशल्ये एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे सोपवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वडिलांनी आपल्या मुलाला व्यवसायातील प्रामाणिकपणाची परंपरा शिकवणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला या योगाची प्राचीन आणि पवित्र परंपरा सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 5

जेथ अभिनव वाग्विलास | जेथ चातुर्यासीच फांकती फांस | जेथ प्रमेयाचा सुवास | वेधु लावी || ५ ||

"Where there is a novel play of words, where the nets of cleverness are spread, and where the fragrance of spiritual truths attracts the mind."

अभिनव Adjective
Abhinav
नवीन किंवा अपूर्व
Novel or unprecedented
वाग्विलास Noun
Vagvilas
शब्दांची शोभा किंवा वक्तृत्व
Eloquence or play of words
चातुर्यासी Noun
Chaturyasi
बुद्धिमत्तेला किंवा कौशल्याला
To intelligence or cleverness
फांस Noun
Phans
जाळे किंवा पाश
Net or snare
प्रमेयाचा Noun
Prameyacha
सिद्धांताचा किंवा सत्याचा
Of the spiritual truth or theorem
सुवास Noun
Suvas
सुगंध
Fragrance
वेधु Noun
Vedhu
आकर्षण किंवा वेध
Attraction or spell

💡 अर्थ

जिथे शब्दांची नवीन आणि सुंदर मांडणी आहे, जिथे बुद्धिमत्तेचे कौशल्य दिसून येते आणि जिथे सिद्धांतांचा गोड सुगंध मनाला आकर्षित करतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वाचेच्या आणि बुद्धीच्या वैभवाचे वर्णन करतात. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा खेळ जो कधीही जुना होत नाही. 'चातुर्याचे फांस' म्हणजे तर्काची अशी गुंफण जी बुद्धीला खिळवून ठेवते. आणि 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आत्मज्ञानाचे ते सत्य जे केवळ बुद्धीलाच नाही तर अंतरात्म्यालाही सुगंधाप्रमाणे मोहित करते. हे वर्णन श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण जेव्हा लोकांशी बोलतो तेव्हा आपले शब्द अर्थपूर्ण आणि समोरच्याला पटतील असे असावेत. उदाहरण: एखाद्या वक्त्याने भाषणात केवळ माहिती न देता ती रंजक पद्धतीने मांडली तर लोक ती आनंदाने ऐकतात आणि त्यातील आशय ग्रहण करतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 374

म्हणोनि तूं आतां । उठीं वेगीं पंडुसुता । सांडीं हे व्याकुळता । मानसींची ॥

"Therefore, arise now quickly, O son of Pandu; cast off this mental distress."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उठीं Verb
Uthi
उठ
Arise
वेगीं Adverb
Vegi
लवकर / वेगाने
Quickly
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडुपुत्रा (अर्जुना)
Son of Pandu
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर / सोडून दे
Discard / Abandon
व्याकुळता Noun
Vyakulata
अस्वस्थता / चिंता
Distress / Anxiety
मानसींची Adjective
Mansichi
मनातील
Of the mind

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, आता तू लवकर उठ आणि तुझ्या मनातील ही अस्वस्थता किंवा व्याकुळता सोडून दे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोह आणि भयाने ग्रासला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, केवळ विचार करत बसल्याने किंवा दुःखी झाल्याने प्रश्न सुटणार नाहीत. मनाचा दुबळेपणा (व्याकुळता) हा प्रगतीतील अडथळा आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत. ही ओवी माणसाला नैराश्यातून बाहेर काढून कृतीशील होण्याचा संदेश देते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा ही ओवी आपल्याला मरगळ झटकून कामाला लागण्याची प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा निकाल पाहून खचून न जाता, पुढच्या अभ्यासासाठी जोमाने तयारी करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ आणि दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा