🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे राहिल्यावर अर्जुनाला समोर शत्रूऐवजी आपलेच सगेसोयरे दिसले. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे आदरणीय गुरु, शल्यासारखे मामा आणि दुर्योधनासारखे भाऊ पाहून अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. हे युद्ध केवळ राज्यासाठी नसून आपल्याच रक्ताच्या नात्यांविरुद्ध आहे, याची जाणीव त्याला या क्षणी झाली. ही ओवी अर्जुनाच्या 'विषादाची' किंवा मानसिक द्वंद्वाची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले कर्तव्य आणि आपली नाती यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यावी लागते, तेव्हा होणारी मनाची अवस्था अर्जुनासारखीच असते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन आपल्या नातेवाईकांकडे पाहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेल्या पात्रतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात ऐहिक सुखांबद्दल ओढ असते, तोपर्यंत त्याला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे स्वच्छ आरशातच प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे ज्याचे मन वैराग्याने शुद्ध झाले आहे, त्यालाच ज्ञानाचा बोध होतो. वैराग्य ही ज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय साध्य करण्यासाठी मनाची एकाग्रता आणि अनावश्यक गोष्टींचा त्याग आवश्यक असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याला खेळाचा किंवा मोबाईलचा मोह सोडून अभ्यासात 'विरक्त' व्हावे लागते, तरच त्याला विद्येचे ज्ञान प्राप्त होते.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य ही कशी पूर्वअट आहे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.