🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) आंतरिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे एखादा विशाल जलाशय किंवा समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असतो आणि त्याला बाहेरून येणाऱ्या पाण्याची गरज नसते, तो स्वतःच स्वतःमध्ये परिपूर्ण असतो; त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या सुखावर अवलंबून नसतो. त्याचे सुख हे त्याच्या स्वतःच्या अंतरात्म्यातूनच येते. तो आपल्या निजसुखात (आत्मसुखात) इतका मग्न असतो की त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आनंदाची उणीव भासत नाही.

आपल्या आनंदासाठी बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कामात आणि विचारात समाधान शोधणे. उदाहरण: सुट्टीत महागड्या सहलीला जाण्याऐवजी एखाद्या चांगल्या पुस्तकात किंवा छंदात आनंद मिळवणे.

स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाच्या) आंतरिक आनंदाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.