🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा अग्नी प्रज्वलित असतो, तेव्हा तो प्रकाश आणि उष्णता देतो. पण तो विझला की त्याचे रूपांतर काळपट कोळशात होते, ज्याला पूर्वीचे तेज नसते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा त्याची विवेकबुद्धी आणि ज्ञान नष्ट होते. रागाच्या भरात माणूस आपले चांगले-वाईट विसरतो आणि ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा वागू लागतो. क्रोधाचा आवेग ज्ञानाचा प्रकाश गिळून टाकतो आणि माणसाला केवळ अज्ञानाच्या अंधारात (कोळशाप्रमाणे) सोडून देतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो, तेव्हा आपण चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालातरी वाईट बोलल्याने नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून राग आवरणे आणि शांत राहणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज क्रोधाचा विनाशकारी स्वभाव आणि त्यामुळे ज्ञानाचा कसा ऱ्हास होतो, हे एका सुंदर उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.