🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला यज्ञ, अर्पण करण्याची सामग्री आणि संपूर्ण सृष्टी यात कोणताही फरक दिसत नाही. जशी एखादी वस्तू मुठीत घेतल्यावर ती मुठीचाच भाग वाटते, तसे त्या ज्ञानी पुरुषाला संपूर्ण विश्व ब्रह्माच्या मुठीत किंवा प्रत्यक्ष ब्रह्मरूपच भासते. त्याच्यासाठी अर्पण करणारा, अर्पण करण्याची क्रिया आणि अर्पण केलेली वस्तू हे सर्व एकच परब्रह्म असते.

आपण जे काही काम करतो, ते ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कामाचा कंटाळा येत नाही. उदाहरणार्थ, जेवण बनवताना ते देवाला अर्पण करायचा 'प्रसाद' आहे असे मानले तर त्यातील गोडी आणि सात्त्विकता वाढते.

आत्मज्ञानी पुरुषाला सर्वत्र ब्रह्म कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मायेचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य झोपलेला असताना त्याला पडणारे स्वप्न पूर्णपणे सत्य वाटते आणि जोपर्यंत तो जागा होत नाही, तोपर्यंत त्याला त्या स्वप्नातील घटना खोट्या वाटत नाहीत. अगदी त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मज्ञान होत नाही आणि तो अज्ञानाच्या निद्रेत असतो, तोपर्यंत त्याला हा नश्वर संसार आणि त्यातील सर्व व्यवहार सत्य वाटतात. हे सर्व अज्ञानाचा विस्तार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयश किंवा दुःखाचा सामना करतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की या गोष्टी स्वप्नासारख्या तात्पुरत्या आहेत. मनावरचा ताण कमी करण्यासाठी 'हे सर्व कायमस्वरूपी नाही' हा विचार करणे उपयुक्त ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे मिथ्यत्व आणि अज्ञानाचे कार्य स्वप्नाच्या उदाहरणाने समजावून सांगत आहेत.