🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.