🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेने संकुचित करू शकते, त्याचप्रमाणे ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञानी आणि स्थिर बुद्धीचा असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे हाच स्थिर बुद्धीचा मुख्य आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या इच्छांवर ताबा मिळवणे खूप महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा उदय झाल्यावर अज्ञानाचा मुळासकट नाश होतो. 'मी देह आहे' हा अज्ञानाचा मूळ कंद आहे. जेव्हा हे अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा कर्मांची फळे भोगण्याची आसक्ती (इंधन) संपते. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात केवळ शुद्ध आत्मज्ञानच व्यापून राहते. तो कर्मात असूनही कर्माच्या बंधनापासून मुक्त असतो, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याबद्दलच्या शंका आणि भीती (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे पूर्ण ज्ञान असल्यास परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच, विवेकाने वागल्यास आपल्या हातून घडणाऱ्या कर्मांचा ताण येत नाही.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञान कशाप्रकारे अज्ञानाचे मूळ आणि कर्माचे बंधन नष्ट करते, याचे वर्णन करत आहेत.