🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून उभे ठाकले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ज्ञानी माणसाने देखील जगासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्तव्ये (जी शास्त्राला धरून आहेत) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेतून कृती करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला, तरी त्याने 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे समजून ते पूर्ण केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्यापेक्षा, ते आपली जबाबदारी समजून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनातील कर्तव्ये कशी पार पाडावीत आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे महत्त्व काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, या संपूर्ण विश्वात आत्मज्ञानासारखी शुद्ध आणि पवित्र वस्तू दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात आणि राखेत रूपांतर करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान मनुष्याच्या अज्ञानाचा आणि कर्माच्या बंधनाचा नाश करते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावरच मनुष्य 'कैवल्य' म्हणजे मोक्षाच्या सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो. हे ज्ञान केवळ माहिती नसून ती एक अनुभूती आहे.

दैनंदिन जीवनात केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवणे पुरेसे नाही, तर स्वतःच्या चुका समजून घेणे हे खरे ज्ञान आहे. उदाहरणार्थ, जर आपल्याला राग येत असेल, तर तो का येतो याचे ज्ञान झाल्यास आपण शांत राहू शकतो, हेच व्यावहारिक ज्ञान होय.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रवास करणारी नाव जर सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या तावडीत सापडली, तर ती नाव दिशाहीन होते आणि अथांग पाण्यातही बुडून जाते. त्याचप्रमाणे, जर माणसाचे मन इंद्रियांच्या विषयांकडे (भोगांकडे) धावू लागले, तर ते माणसाच्या स्थिर बुद्धीला विचलित करते. ही विचलित बुद्धी माणसाला विनाशाकडे नेते, मग तो कितीही ज्ञानी का असेना.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या आहारी गेलो, तर आपले अभ्यासावरून किंवा कामावरून लक्ष विचलित होते. हे विचलित मन आपल्याला ध्येयापासून दूर नेते. म्हणून मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे माणसाचा विवेक कसा नष्ट होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे नावेचे उदाहरण देतात.