🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, देहाचा नाश झाला तरी त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. प्रलय आला किंवा सृष्टीचा अंत झाला तरी आत्म्याला मरण नाही. हा आत्मा सर्व प्राण्यांच्या देहात वास करतो आणि तो शस्त्र, अग्नी किंवा काळाने नष्ट होऊ शकत नाही. त्यामुळे अर्जुनाने युद्धातील मृत्यूचा शोक करू नये, कारण आत्मा शाश्वत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या प्रिय व्यक्तीला गमावतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की केवळ शरीर नष्ट झाले आहे, आत्मा नाही. हे ज्ञान आपल्याला दुःखातून सावरण्यास आणि जीवनातील कठीण प्रसंगांना धैर्याने सामोरे जाण्यास मदत करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याच्या अमरत्वाबद्दल सांगून त्याचा शोक आणि युद्धाबद्दलचा संकोच दूर करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे गुपित स्पष्ट करतात. जो मनुष्य बाह्यतः कर्म करत असतानाही अंतर्यामी 'मी कर्ता नाही' या भावनेत स्थिर असतो, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य केवळ शरीर स्थिर ठेवून मनात संकल्पांचे कर्म करत असतो, तो अकर्मात कर्म करतो. या दोन्हीतील सूक्ष्म भेद जो ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच ज्ञानाची पराकाष्ठा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ: एखादे सामाजिक कार्य करताना स्वतःच्या प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता ते निस्वार्थपणे करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.