🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला विवेकाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, अर्जुना, तू आत्म्याच्या अमरत्वाचा आणि शरीराच्या नश्वरतेचा खोलवर विचार न करता केवळ बाह्य परिस्थिती पाहून अस्वस्थ होत आहेस. हे जे तुला दुःख होत आहे, ते केवळ विचाराअभावी आहे. जेव्हा माणूस सारासार विचार (विवेक) करत नाही, तेव्हाच त्याला मोह आणि शोक ग्रासतो. म्हणून तू तुझ्या मनाला या द्वंद्वातून बाहेर काढ आणि स्थिर हो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादी कठीण परिस्थिती येते, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे विचार करावा. उदाहरणार्थ: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या चुकांचा विचार करून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे हाच खरा विवेक आहे.

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन जेव्हा मोहग्रस्त होतो, तेव्हा श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) त्याला भावनेच्या आहारी न जाता विवेकाने वागण्याचा उपदेश करत आहेत.