←
सोमवार, 15 नोव्हेंबर 2027
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥

तरी हे विषय जे आहाती। ते इंद्रियद्वारीं येती। आणि सुखदुःखें उपजविती। अंतःकरणीं॥

"The contacts of the senses with their objects, O son of Kunti, which cause heat and cold, pleasure and pain, have a beginning and an end; they are impermanent; endure them bravely."

विषय Noun
vishaya
इंद्रियांचे भोग/वस्तू
sensory objects
इंद्रियद्वारीं Noun
indriyadvari
इंद्रियांच्या माध्यमातून
through the gates of senses
उपजविती Verb
upajaviti
निर्माण करतात
produce or create
अंतःकरणीं Noun
antahkarani
मनामध्ये
in the mind or heart
सुखदुःखें Noun
sukhadukhe
सुख आणि दुःख
pleasure and pain

💡 अर्थ

हे अर्जुना, हे जे विषयांचे भोग आहेत, ते इंद्रियांच्या माध्यमातून मनात प्रवेश करतात आणि सुख-दुःखाची भावना निर्माण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥

तैसेचि ते अठराही अक्षौहिणी । जेथ उभीं ठाकलीं असतीं दोन्ही । सैन्यें तेथें चक्रपाणी । रथु नेला ॥ २२ ॥

"In the same way, where the eighteen Akshauhini armies were standing, there Lord Krishna led the chariot."

अठराही Adjective
Aṭharāhī
अठरा
Eighteen
अक्षौहिणी Noun
Akṣauhiṇī
सैन्य मोजण्याचे एक प्राचीन माप
A large military unit
चक्रपाणी Noun
Cakrapāṇī
श्रीकृष्ण (ज्याच्या हातात चक्र आहे)
Lord Krishna
रथु Noun
Rathu
रथ
Chariot
नेला Verb
Nelā
घेऊन गेले
Took or Led
दोन्ही Adjective
Donhī
दोन्ही बाजूंची
Both sides

💡 अर्थ

ज्या ठिकाणी दोन्ही बाजूंची अठरा अक्षौहिणी सैन्य उभी होती, त्या ठिकाणी भगवान श्रीकृष्णांनी रथ नेला.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वर्णन करतात की, अर्जुनाच्या विनंतीचा मान राखून भगवान श्रीकृष्णांनी (चक्रपाणी) रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेला. कौरवांची अकरा आणि पांडवांची सात अशी एकूण अठरा अक्षौहिणी सेना जिथे युद्धासाठी सज्ज होऊन उभी होती, त्या रणभूमीच्या मध्यभागी रथाची स्थापना केली. हे श्रीकृष्णाचे आपल्या भक्ताप्रती असलेले प्रेम आणि त्याचे सारथ्य करण्याचे कर्तव्य दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या अनुभवी व्यक्तीला किंवा ईश्वराला आपला मार्गदर्शक मानतो, तेव्हा ते आपल्याला योग्य वेळी योग्य ठिकाणी पोहोचवतात. उदाहरण: कठीण प्रसंगात गोंधळून न जाता आपल्या गुरूंच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगितले जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या वीरांचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 272

म्हणौनि कर्मे तिये अशेखें । आचरावीं यथासुखें । परि फळाचीं अभिलाखें । सांडूनियां ॥

"Therefore, perform all those actions with ease and joy, but after renouncing the longing for their results."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
अशेखें Adjective
Aśēkhēṃ
संपूर्ण किंवा सर्व
Entirely or all
आचरावीं Verb
Ācarāvīṃ
करावीत किंवा आचरणात आणावीत
Should perform
यथासुखें Adverb
Yathāsukhēṃ
आनंदाने किंवा सुखाने
Happily
अभिलाखें Noun
Abhilākhēṃ
इच्छा किंवा हाव
Desire or longing
सांडूनियां Verb
Sāṇḍūniyāṃ
सोडून देऊन
Having abandoned

💡 अर्थ

म्हणून सर्व कामे आनंदाने आणि उत्साहाने करावीत, पण त्या कामाच्या मोबदल्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात ठेवू नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पूर्णपणे आणि आनंदाने पार पाडली पाहिजेत. कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच आदर्श जीवन जगण्याचे सूत्र आहे की कर्म करताना त्यात पूर्णपणे मग्न व्हावे पण त्याच्या परिणामाची आसक्ती धरू नये.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: खेळताना फक्त विजयाचा विचार न करता खेळाचा आनंद घ्यावा.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म करण्याची पद्धत म्हणजेच निष्काम कर्मयोग समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा