🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.