🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, संसारातील विषयांचा उपभोग घेतल्यावर कालांतराने त्यात वीट येतो, पण आत्मज्ञान हे असे आहे की त्यात प्रत्येक क्षणी नवीन गोडी (आनंद) निर्माण होते. हे ज्ञान कधीही जुने होत नाही. म्हणून अर्जुनाला ते विनंती करतात की, प्रपंचाच्या व्यापातून थोडे मन काढून या नित्य नूतन अशा ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न कर.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टी शिकतो, पण आत्मिक शांती देणाऱ्या ज्ञानासाठी रोज किमान १०-१५ मिनिटे वाचन किंवा मनन करावे. उदाहरण: धावपळीच्या जीवनात मनाला शांत ठेवण्यासाठी ज्ञानेश्वरी किंवा भगवद्गीतेचा एक श्लोक समजून घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाची गोडी कशी अक्षय असते हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या श्रेष्ठतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या बुद्धीने मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख होते, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध आहे. या जगात किंवा स्वर्गातही अशा ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही पावन साधन नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा नाश करते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते. ही बुद्धी म्हणजे केवळ माहिती नसून ती एक आंतरिक शुद्धता आहे.

आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी शुद्ध बुद्धीची गरज असते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता शांत डोक्याने विचार करणे आणि सत्याची साथ देणे म्हणजे या बुद्धीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या निरूपणात संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला आत्मज्ञानाच्या बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी अध:पाताची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. जेव्हा क्रोधामुळे माणसाची स्मृती (योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती) भ्रष्ट होते, तेव्हा त्याचा परिणाम बुद्धीच्या नाशात होतो. येथे 'सूर्यास्त' हे स्मृती जाण्याचे प्रतीक आहे आणि 'प्रकाश' हे बुद्धीचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे सूर्याशिवाय प्रकाश राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे स्मृतीशिवाय बुद्धी कार्य करू शकत नाही. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे माणसाची विवेकशक्ती पूर्णपणे संपणे होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात असतो, तेव्हा आपण आपले संस्कार आणि चांगले विचार विसरतो (स्मृती भ्रंश). यामुळे आपण चुकीचे निर्णय घेतो (बुद्धीचा नाश). उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलणे, ज्यामुळे नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून मन शांत ठेवणे गरजेचे आहे.

क्रोधापासून सुरू होणाऱ्या विनाशाच्या प्रवासात, स्मृती भ्रष्ट झाल्यावर बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.