🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे (कर्तव्ये) अवश्य करावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार किंवा 'मी हे केले' हा भाव पूर्णपणे सोडून द्यावा. जेव्हा आपण कर्माचे फळ आणि कर्तेपण ईश्वराला अर्पण करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे एक खरा संन्यासी बाह्यतः सर्व व्यवहार करत असूनही अंतर्यामी पूर्णपणे अलिप्त असतो, तशीच स्थिती साधकाने प्राप्त करून घ्यावी, जेणेकरून कर्माचे चांगले-वाईट परिणाम त्याला बाधणार नाहीत.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असे म्हणण्याऐवजी 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्यासाठी न खेळता आपला खेळ उत्तम करण्यासाठी मेहनत घेतली, तर पराभवाचे दुःख त्याला बाधत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे व्हायचे आणि कर्तेपणाचा अहंकार कसा सोडायचा याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.