🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची गहनता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की सांख्य विचार हा इतका सूक्ष्म आहे की सामान्य मानवी बुद्धी तिथे पोहोचू शकत नाही. प्रकृती आणि पुरुष यांचा विवेक करणे हे केवळ तर्काचे काम नाही. ही स्थिती बुद्धीच्या पलीकडची आहे, तरीही श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे कठीण ज्ञान सोप्या भाषेत सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी कठीण समस्या येते आणि केवळ बुद्धीने मार्ग सापडत नाही, तेव्हा शांत राहून अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घेणे किंवा अंतर्मनाचा आवाज ऐकणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांख्य योगाची गहनता आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेतील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (विषय) गुंतलेला असतो आणि त्याच्या मनात स्वतःच्या स्वरूपाबद्दल संशय असतो, तोपर्यंत त्याला सत्य ज्ञान मिळत नाही. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या बाह्य विषयांचा त्याग करतो आणि बुद्धीतील द्वैताचा संशय नष्ट करतो, तेव्हाच त्याला त्याच्या अंतःकरणात 'ऐक्यबोध' होतो. ऐक्यबोध म्हणजे स्वतःचा आत्मा आणि परमात्मा एकच आहेत, हे उमजणे. ही अवस्था प्राप्त होण्यासाठी बाह्य त्याग आणि आंतरिक शुद्धी या दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादे मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर विचलित करणाऱ्या गोष्टी (बाह्य विषय) बाजूला ठेवून, 'मी हे करू शकेन का?' हा संशय मनातून काढून टाकला पाहिजे, तरच आपल्याला यशाचा मार्ग स्पष्ट दिसेल.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मानसिक तयारीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. सामान्यतः मनुष्य जेव्हा एखादा 'संकल्प' (निश्चय) करतो, तेव्हा त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून 'आशा' (फळाची अपेक्षा) येतेच. पण ज्या ठिकाणी संकल्पाच्या मागे आशेचे पाऊल पडत नाही, म्हणजेच जेथे कर्म केवळ कर्तव्य भावनेने केले जाते आणि फळाची कोणतीही हाव नसते, अशा ठिकाणी कर्माचे अस्तित्वच उरत नाही. याचा अर्थ असा की, ते कर्म कर्त्याला बांधून ठेवत नाही. जेव्हा कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती गळून पडते, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या आशेने अभ्यास करण्यापेक्षा, ज्ञान मिळवण्याच्या संकल्पाने अभ्यास केल्यास त्यांना कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अर्जुनाला कर्म आणि संन्यास यातील मेळ समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा सोडल्यास कर्म कसे बाधत नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.