🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.