🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, 'काम' (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा केवळ पापाचा उगम नसून तो मनुष्याचे ज्ञान आणि विवेक पूर्णपणे झाकून टाकतो. म्हणूनच याला 'महापापी' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत मनात वासना जिवंत आहे, तोपर्यंत मनुष्याला शांती आणि मोक्ष मिळू शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला (पंडुसुता) श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिली आहे की, या वासनेचा मुळापासून नाश करणे हेच श्रेयस्कर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या चुकीच्या गोष्टीचा मोह होतो किंवा स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो 'काम' आहे असे समजावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करण्याऐवजी कॉपी करण्याचा विचार येणे हा 'काम' आहे; अशा विचारांचा वेळीच नाश करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या आश्रयाने राहणारा 'काम' हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे, हे सांगताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा नाश करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य कर्मकांडे किंवा द्रव्याचा (संपत्तीचा) उपयोग करून केलेले यज्ञ हे मर्यादित फळ देणारे असतात. त्याउलट, 'ज्ञानयज्ञ' म्हणजे आत्मज्ञानासाठी केलेले प्रयत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहेत. कारण सर्व कर्मांची अंतिम परिप्ती ही ज्ञानातच होते. ज्ञान हे मनुष्याला अज्ञानाच्या पलीकडे नेते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. भौतिक यज्ञ हे साधने आहेत, तर ज्ञान हे साध्य आहे.

केवळ बाह्य कृती किंवा कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ झाडे लावण्यापेक्षा ती पर्यावरणासाठी का महत्त्वाची आहेत हे समजून घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) भौतिक यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ का आहे, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी देह हा पंचमहाभूतांपासून बनलेला असून तो काळाच्या ओघात नष्ट होणारा आहे. परंतु, या देहाच्या आत जे आत्मतत्त्व आहे, ते कधीही नष्ट होत नाही. ते 'अक्षर' म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही असे शाश्वत आहे. शरीराचा अंत झाला तरी आत्म्याचा अंत होत नाही, हेच अंतिम सत्य आहे असे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला पटवून देतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आजारपण किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले खरे अस्तित्व (आत्मा) कायम आहे. उदाहरणार्थ, जुने कपडे बदलून नवीन घालण्यासारखेच हे शरीर बदलणे आहे, असे मानल्यास दुःख कमी होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला शरीर आणि आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.