🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपली जुनी वस्त्रे टाकून देतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आपल्या मनातील सर्व मनोरथ किंवा विषयांची ओढ पूर्णपणे त्यागून, केवळ आत्मसुखातच संतुष्ट राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ. बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच्या अंतरात्म्यात आनंद शोधणे हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल गेम्स किंवा बाह्य आकर्षणांच्या मागे न धावता, आपल्या अभ्यासात किंवा कामात मनापासून आनंद मिळवतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा सराव करतो. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी बाह्य मनोरंजनाचा त्याग करून अभ्यासात एकाग्र होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे मराठीत सविस्तर वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, परिस्थितीनुसार प्राप्त झालेले आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, असे कर्म कधीही टाळू नये. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा योग आहे. 'निभ्रांत' या शब्दातून ते सुचवतात की कर्म करताना मनात कोणताही संशय किंवा द्विधा मन:स्थिती नसावी.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्यासमोर एखादे कर्तव्य येते (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा नोकरीत आपली जबाबदारी पार पाडणे), तेव्हा ते टाळण्याऐवजी किंवा त्याबद्दल तक्रार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देताना विहित कर्माचे आचरण करण्यास सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले योग्य (उचित) आणि शास्त्राने विहित केलेले कर्तव्य कर्मच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता, ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाचा त्याग करणे म्हणजे कर्माचा त्याग करणे नव्हे, तर कर्माच्या परिणामांवरील आसक्ती सोडणे होय. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म अधिक शुद्ध आणि प्रभावी होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची चिंता करण्याऐवजी कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'फळत्याग' करून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याचे स्पष्टीकरण देतात की मनुष्याने कर्म कसे करावे.