🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू नष्ट होऊ शकते, तसा आत्मा नाही. तो 'अज' (ज्याचा जन्म होत नाही) आणि 'अव्यय' (ज्याचा क्षय होत नाही) आहे. जो मनुष्य हे जाणतो की आत्मा नित्य आणि निर्विकार आहे, त्याला हे समजते की आत्मा कोणाला मारू शकत नाही आणि कोणाकडून मारलाही जाऊ शकत नाही. मृत्यू हा केवळ देहाचा होतो, आत्म्याचा नाही.

जेव्हा आपल्याला जीवनात मोठ्या संकटाचा किंवा मृत्यूचा विचार करून भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) शाश्वत आहे. उदाहरण: एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या निधनानंतर होणारे दुःख कमी करण्यासाठी 'आत्मा अमर आहे' हा विचार मनाला शांती देतो.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे नित्य आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. जो साधक आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांना विवेकाने जिंकतो आणि बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. 'धाला' या शब्दाचा अर्थ येथे 'तृप्त होणे' असा आहे. ज्याला स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान झाले आहे, त्याला जगातील कोणत्याही इतर सुखाची उणीव भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्ण' मानला जातो. ही पूर्णता भौतिक नसून आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून आपल्या मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रियजय' या तत्त्वाचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, आरोग्यासाठी जिभेवर ताबा ठेवून पथ्य पाळणे हा देखील एक प्रकारचा इंद्रियजयच आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला विचारले की स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे काय असतात? त्यावर उत्तर देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.